NCERT   STD-7    SCIENCE   NOTE

1 .વનસ્પતિમાં પોષણ

  • કાર્બોદિત , પ્રોટીન , ચરબી , વિટામિન અને ખનીજ તત્વો વગેરે ખોરાકનાં ઘટકો છે. આ ખોરાકનાં ઘટકો આપણા શરીર માટે જરૂરી છે જેને પોષક તત્વો કહે છે .

વનસ્પતિમાં પોષણનાં પ્રકાર : –

  • સજીવો દ્વારા ખોરાક ગ્રહણ કરવાની અને શરીર દ્વારા તેને ઉપયોગમાં લેવાની પ્રક્રિયાને પોષણ કહે છે. સજીવો સરળ પદાર્થોમાંથી પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવે છે તેને સ્વાવલંબી પોષણ કહે છે.તેથી વનસ્પતિઓ સ્વાવલંબી કહેવાય છે . પ્રાણીઓ અને બીજ ઘણા સજીવો પોતાનો ખોરાક વનસ્પતિ પાસેથી મેળવે છે તેને પરાવલંબી કહે છે.

વનસ્પતિમાં ખોરાક બનાવવાની પ્રક્રિયા : –

  • પર્ણોએ વનસ્પતિમાં ખોરાક બનાવવાં માટેનાં કારખાના છે. વનસ્પતિમાં ખોરાક બનાવવાની ક્રિયા પર્ણમાં જોવા મળે છે.વનસ્પતિ પર્ણમાં આવેલા નાના છિદ્રો દ્વારા વાતાવરણમાંનો કાર્બન ડાયઓક્સાઈડ લે છે . આ છિદ્રો રક્ષક કોષો દ્વારા આવરિત હોય છે . જેને પર્ણરંદ્ર કહે છે
  • વાહિનીઓ નળીની જેમ મૂળ , પ્રકાંડ , તેની શાખાઓ અને પર્ણમાં આવેલી હોય છે . કે જેના દ્વારા પાણી અને ખનીજ તત્વોનું વહન થાય છે.
  • પર્ણમાં લીલું રંજકદ્રવ્ય આવેલું હોય છે જે ને હરિતદ્રવ્ય કહે છે તે પર્ણને સૂર્ય – ઊર્જાનું શોષણ કરવામાં મદદરૂપ થાય છે . આ ઊર્જા કાર્બન ડાયોક્સાઈડ અને પાણીમાંથી ખોરાક બનાવવામાં વપરાય છે . આમ , સૂર્યપ્રકાશની હાજરીમાં ખોરાકનું સંશ્લેષણ થતું હોવાથી તેને પ્રકાશનું સંશ્લેષણ કહેવાય છે.આથી, સૂર્ય એ બધાં સજીવો માટે ઊર્જાનું અદ્વિતીય સ્ત્રોત છે.
  • પ્રકાશ સંશ્લેષણની ક્રિયા પર્ણ સિવાય વનસ્પતિના બીજા લીલા ભાગોમાં પણ થાય છે , જેમ કે લીલું પ્રકાંડ અને તેની શાખાઓ . રણમાં ઉગતી વનસ્પતિઓ પર ભીંગડા અથવા કાંટા જેવા પર્ણ જોવા મળે છે.જે બાષ્પોત્સર્જન દ્વારા થતાં પાણીનાં વ્યયને અટકાવે છે . આ વનસ્પતિઓ પાસે લીલું પ્રકાંડ હોય છે જે પ્રકાશ સંશ્લેષણની ક્રિયા કરે છે. પ્રકાશસંશ્લેષણ દ્વારા ઓકિસજન મુક્ત થાય છે. જે કાર્બોદિત પદાર્થો સ્ટાર્ચમાં ફેરવાય છે.

વનસ્પતિમાં નાઈટ્રોજન :

  • પ્રટીન એ નાઈટ્રોજન યુક્ત પદાર્થ છે . હવામાં પુષ્કળ પ્રમાણમાં નાઈટ્રોજન વાયુ સ્વરૂપે રહેલો હોય છે . પરંતું વનસ્પતિ નાઈટ્રોજનનું તેના સ્વરૂપમાં શોષણ કરી શક્તિ નથી . જમીન કેટલાક બેક્ટરિયા ધરાવે છે , જે વાયુરૂપ નાઈટ્રોજનને વાપરી શકાય તેવા સ્વરૂપમાં ફેરવે છે અને જમીનમાં મુક્ત કરે છે.

લીલ :

  • તળાવ કે સ્થિર પાણીમાં ચીકણા અને લીલા ધબ્બા જોવા મળે છે. સામાન્ય રીતે વુધ્ધિ પામતા આ સજીવને લીલ કહે છે. લીલ પણ પ્રકાશસંશ્લેષણ ક્રિયા દ્વારા પોતાનો ખોરાક બાનાવે છે.

ફૂગ : –

  • મોટા ભાગે બ્રેડનાં ટૂકડા પર રૂ જેવા તાંતણા જોવા મળશે . આ સજીવને ફૂગ કહેવાય છે . તેઓ જુદા – જુદા પ્રકારે પોષણ મેળવે છે . તેઓ મૃત અને સડી ગયેલા પદાર્થો પર પાચક રસોનો સ્ત્રાવ કરે છે અને દ્રાવણમાં ફેરવે છે . પછી તેઓ તેમાથી પોષક તત્વો શોષે છે.
  • આવા પ્રકારનું પોષણ કે જેમાં મૃત અને સડી ગયેલા પદાર્થોનાં દ્રાવણ માંથી પોષણ મેળવે છે તેને મૃતોપજીવી પોષણ કહેવાય છે.
  • કેટલાક સજીવોપ સાથે જીવે છે તથા વસવાટ અને પોષક તત્વો માટે સહભાગી બને છે . આ પ્રકારના સંબંધને સહજીવન ( સહભાગિતા ) કહેવાય છે.
  • લાઈકેન જેવા સજીવોમાં હરિયદ્રવ્ય ધરાવતી લીલ અને ફૂગ જોવા મળે છે . ફૂગ વસવાટ , પાણી અને ખનીજતત્વો લીલને આપે છે , તેના બદલામાં લીલ એ પ્રકાશ સંશ્લેષણ દ્વારા બનેલ ખોરાક આપે છે . કે સામાન્ય રીતે પાકને નાઈટ્રોજનની પુષ્કળ પ્રમાણમાં જરૂરિયાત રહે છે . રાઈઝોબિયમ જેવા બેક્ટરિયા વાતાવરણમાંનો નાઈટ્રોજન લઈ શકે છે અને તેને દ્રાવ્ય સ્વરૂપમાં ફેરવી શકે છે.
  • જમીનમાં કઠોળ વર્ગની વનસ્પતિ ઉગાડવામાં આવે તેમાં નાઈટ્રોજન ખાતરની ઉમેરવાની જરૂર રહેતી નથી.
  1. પ્રાણીઓમાં પોષણ

  • પ્રાણી પોષણમાં, પોષક તત્વોની જરૂરિયાત, ખોરાક ગ્રહણ કરવાની પદ્ધતિ અને તેના શરીરમાં વપરાશ વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.
  • કાર્બોદિત જેવા ઘટકો જટિલ હોય છે . આવા જટિલ ઘટકો તે સ્વરૂપે ઉપયોગમાં લઈ શકાતાં નથી . તેથી તેનું સરળ સરૂપમાં રૂપાંતરણ જરૂરી છે . જટિલ ઘટકોનું સરળ સ્વરૂપમાં રૂપાંતરણની પ્રક્રિયાને પાચન કહે છે.

મનુષ્યમાં પાચન

  • આપણે ખોરાક મોં દ્વારા ગ્રહણ કરીએ છીએ,પાચન અને તેનો વપરાશ કરીએ છીએ , અપાચિત ખોરાક મળમાં રૂપાંતર થાય છે,ખોરાક સળંગ માર્ગમાંથી પસાર થાય છે જે મુખ્યહાથી શરૂઆત થાય છે.
  • આ માર્ગને જુદા – જુદા ભાગોમાં વિભાજિત કરી શકાય છે જેમાં ( 1 ) મુખગુહા ( 2 ) અન્નનળી ( 3 ) જઠર ( 4 ) નાનું આંતરડું ( 5 ) મોટું આંતરડું ( 6 ) મળદ્રાર , આ બધા ભાગો મળીને પાચન માર્ગની રચના કરે છે.
  • જઠર અને નાના આંતરડાની અંદરની દીવાલ અને વિવિધ ગ્રંથીઓ જેવી જે લાળગ્રંથી અને સ્વાદુપીંડ અને યકૃત વિવિધ પાચકરસોનો સ્ત્રાવ કરે છે . આ પાચક રસો જટિલ ઘટકોનું સરળ ઘટકોમાં રૂપાંતક કરે છે . પાચનમર્ગ અને પાચક ગ્રંથીઓ સાથે મળીને પાચનતંત્ર રચે છે.

મુખ અને મુખગુહા :

  • ખોરાક મોં દ્વારા ગ્રહણ થાય છે . ખોરાકને શરીરની અંદર લેવાની પ્રક્રિયાને અંતઃગ્રહણ કહેવાય છે . આપણું મોં લાળગ્રંથી ધરાવે છે જેમાંથી લાળસ્ત્રાવ થાય છે.લાળ એ સ્ટારચનું સરળ સર્કરામાં રૂપાંતર કરે છે
  • જીભ દ્વારા આપણે સ્વાદની પરખ કરી શકીએ છીએ . તેના પર રસાંકુરો આવેલા હોય છે જેનાથી સ્વાદની પરખ થાય છે.

અન્નનળી :-

  • ગળેલો ખોરાક અન્નનળીમાં થઈને આગળ વધે છે. અન્નનળી ગળામાં થઈને છાતીમાં પ્રવેશે છે. અન્નનળીની દીવાલની હલનચલનનાં કારણે ખોરાક આગળ વધે છે.ક્યારેક જઠર દ્વારા ખોરાકને સ્વીકારાતો નથી તેથી ઊલટી થઈ જાય છે .

જઠર :-

  • જઠર એક જાડી દીવાલ વાળી કોથળી છે . તેનો આકાર પહોળાઇ જેવો છે . તે પાચનમાર્ગનો સૌથી પહોળો ભાગ છે . તે એક છેડેથી અન્નનળી દ્વારા ખોરાક લે છે અને બીજે છેડેથી નાના આંતરડામાં ખૂલે છે.
  • જઠરની અંદરની દીવાલ શ્લેષ્મ , હાઈડ્રોક્લોરિક એસિડ અને પાચકરસોનો સ્ત્રાવ કરે છે . શ્લેષ્મ અંદરની દીવાલને રક્ષણ આપે છે . એસિડ ઘણા બેક્ટરિયાને મારી નાખે છે અને ખોરાક સાથે ભળી જાય છે અને જઠરનાં માધ્યમને એસિડિક બનાવે છે . તથા પાચકરસોનો સ્ત્રાવ કરે છે.પાચકરસો પ્રોટીનને તોડી તેનું સરળ ઘટકોમાં રૂપાંતર કરે છે.

નાનું આંતરડું : –

  • નાનું આંતરડું એ અત્યંત ગૂંચળામય અને 5 મીટર લાંબુ છે . તે યકૃત અને સ્વાદ્રપીંડના સ્ત્રાવો મેઍળવે છે . સાથી સાથે દીવાલ પણ રસોનો સ્ત્રાવ કરે છે.
  • યકૃત એ લાલાશ પડતું બદામી રંગની ઉદરમાં જમણી બાજુએ ઉપરના ભાગે આવેલી ગ્રંથિ છે તે આપણા શરીરની સૌથી મોટી ગ્રંથિ છે . તે પિત્તરસનો સ્ત્રાવ કરે છે , જે પિતાશય જેવી કોથળીમાં સંગ્રહાયેલ હોય છે . પિત્તરસ એ ચરબીનાં પાચનમાં મહત્વનો ભાગ ભજવે છે.
  • સ્વાદુપિંડ એ મોટે અને આછા બદામી રંગની ગ્રંથિ છે જે જઠરની નીચે આવેલી છે . સ્વાદુરસ કાર્બોદિત , પ્રોટીન અને ચરબી પર કાર્ય કરી તેને સરળ સ્વરૂપમાં રૂપાંતરિત ક્લરે છે . જઠરનો અંશતઃપાચિત ખોરાક નાના આંતરડામાં જાય છે.

નાનું આંતરડું : –

  • જઠરમાંથી ખોરાક નાના આંતરડાની દીવાલની રૂધિરવાહિનીમાંથી પસાર થાય છે જેને શોષણ કહેવાય છે . નાના આંતરડાની અંદરની દીવાલમાં હજારો આંગળીઓ જેવા નાનાં પ્રવધું જોવા મળે છે જેને રસાંકુરો કહે છે.
  • રસાંકુરોની સપાટી પાચિત ખોરાકનું શોષણ કરે છે . પાચિત ખોરાક રૂધિરવાહિનીઓ દ્વારા વિવિધ અંગો સુધી પહોંચે છે . જ્યાં તે શરીર માટે જરૂરી પ્રોટીન જેવા જટિલ ઘટકોના બંધારણમાં વપરાય છે , જેને અભિશોષણ કહે છે.
  • તે કોષોમાં ગ્યુકોઝ અને ઑક્સિજન દ્વારા તૂટે છે અને કાર્બન ડાયોક્સાઈડ અને પાણી ઉત્પન કરે છે. તે હવે મોટા આંતરડામાં જાય છે.

મોટું આંતરડું :

  • મોટું આંતરડું એ નાનાં આંતરડા કરતાં પહોળું અને ટુંકૂ હોય છે. તે આશરે 1.5 મીટર લાંબુ હોય છે. તે અપાચિત ખોરાકમાંથી પાણી અને ક્ષારનું શોષણ કરે છે. બાકી રહેલ કચરો મળાશયમાં સંગ્રાય અને ત્યાર બાદ મળદ્વાર દ્વાર મળનો ત્યાગ થાય છે.
  • ઘાંસ ખાતા પ્રાણિઓમાં પાચન:-
  • પ્રાણિઓ ખુબ જ ઝડપતી ઘાસ ગળી જાય છે અને આમાશય નામનાં જઠરનાં અમુક ભાગમાં સંગ્રહ કરે છે . અહીં ખોરાક અર્ધપાચિત હોય છે . અને જેને વાગોળ કહે છે.
  • ઘસ એ સેલ્યુલોઝથી ભરપુર કાર્બોદિત છે. મનુષ્ય સહિતનાં ઘણા પ્રાણિઓ સેલ્યુલોઝનું પાચન કરી શક્તા નથી . વાગોળનાર પ્રાણીઓ પાસે નાના અને મોટા આંતરડાની વચ્ચે કોથળી જેવી રચના આવેલી હોય છે જેને અંઘાંત્ર કહે છે . અહીં સેલ્યુલોઝનું પાચન કેટલાક બેક્ટરિયા દ્વારા થાય છે

યાદ રાખો :-

  • સ્ટાર્ચ જેવા કાર્બોદિતનું પાચન મુખગુહામાં જ શરૂ થઈ જાય છે . પ્રોટીનનું પાચન જઠરમાં થાય છે . યકૃતમાંથી પિતરસ , સ્વાદુપિંડમાંથી સ્વાદુરસ અને નાના આંતરડા માંથી આંત્રરસ ખોરાકનાં બધા જ ઘટકોનું સંપૂર્ણ પાચન કરે છે . નાના આંતરડાની દીવાલ પાચિત ખોરાકનું શોષણ કરે છે.અમીબા તેનો ખોરાક ખોટાપગ દ્વારા લે છે અને ખોરાકને અન્નધાનીમાં પાચન કરે છે.

3  રેસાથી કાપડ સુધી

  • રેશમના કીડામાંથી રેશમ અને ઘેટાં , બકરાં તથા પાકમાંથી ઊન પ્રાપ્ત થાય છે, તેથી રેશમ અને ઊન પ્રાણીજ રેસાઓ છે . ઊંટ , લામા અને અલ્પાકાની રૂંવાટીના વાળ પર પ્રક્રિયા કરીને પણ ઊન મેળવવામાં આવે છે.
  • ભારતમાં ઊન પ્રાપ્ત કરવા માટે મોટે ભાગે ઘેટાંઓને પાળવામાં આવે છે . ઘેટાંના વાળને શરીર પરથી ઉતાર્યા બાદ ઊન મેળવવા માટે , ઘસવાની ક્રિયા , વર્ગીકરણની ક્રિયા , સૂકવવાની ક્રિયા , રંગવાની ક્રિયા , કાંતવાની ક્રિયા અને વણવાની ક્રિયા કરવામાં આવે છે.
  • રેશમના કીડાઓને કેટરપિલર કહે છે .રેશમના કીડાઓ તેમના જીવનચક્ર દરમિયાન તેઓ રેશમના તારને કાંતીને કોશેટો બનાવે છે . રેશમના તાર પ્રોટીનના બનેલા હોય છે . રેશમના કોશેટામાંથી રેશમના તારને જુદા પાડીને તેને લપેટીને ( વીંટાળીને ) રેશમના દોરા બનાવવામાં આવે છે.વણકરો રેશમના દોરામાંથી રેશમનું વસ્ત્ર તૈયાર કરે છે
  • રેશમના કીડાઓનો ઉછેર કરવો તેને “ સેરીકલ્ચર કહે છે.માદા રેશમનો કીડો ઈંડાં આપે છે જેમાંથી ડિલ્મ નીકળે છે તેને કેટરપિલર અથવા રેશમનો કીડો કહે છે . કેટરપિલર વૃદ્ધિ પામીને તેના જીવનચક્રની ત્યાર પછીની અવસ્થામાં આવે છે , તેને કોશિત અવસ્થા – પ્યુપા ( Pupa ) કહે છે.
  • તાર જેટલો તાંતણાઓનો સ્ત્રાવ કરતો જાય છે જે હવાના સંપર્કમાં આવતાં રેશમનો તાર બને છે . ઝડપથી કેટરપિલર આ રેશમના તાર વડે પોતાની જાતને ઢાંકી દે છે અને તે યુપામાં રૂપાંતરિત થાય છે.
  • ટશર સિલ્ક , મૂંગા સિલ્ક , કોસા સિલ્ક વગેરે જુદાં જુદાં પ્રકારના રેશમના કીડાઓમાંથી રેશમ તાર વડે મેળવાય છે . સૌથી સામાન્ય રેશમનો કીડો એ ‘ મલબેરી રેશમનો કીડો ’ છે . આ કીડાના કોશેટામાંથી મળતો રેશમનો તાર મુલાયમ , ચમકદાર અને લચકપણું ધરાવતો હોય છે અને તેને જુદાં જુદાં રંગમાં રંગી શકાય છે . રેશમના કીડાઓનું પાલન અને ઉછેર એ ભારતનો અતિ પ્રાચીન વ્યવસાય છે.
  1. ઉષ્મા
  • પદાર્થ ગરમ કે ઠંડા હોવાનું પ્રમાણભૂત માપન તાપમાન ‘ તરીકે ઓળખાય છે . તાપમાનનું માપન કરતા સાધનને થરમૉમીટર કહે છે . આપણા શરીરનું તાપમાન માપવામાં આવે છે તેને ક્લિનીકલ થરમૉમીટર અથવા તબીબી થરમૉમીટર કહે છે . આ થરમોમીટરમાં મરક્યુરી ( પારો ) ભરેલો હોય છે
  • થરમૉમીટરનું માપન સેલ્સિયસમાં થાય છે , જે ° C વડે દર્શાવાય છે . ક્લિનીકલ થરમૉમીટર 35 ° C થી 42 ° C સુધીનું તાપમાન માપી શકે છે . માનવ શરીરનું સામાન્ય તાપમાન 37 ° c
  • લેબોરેટરી થરમૉમીટર લેબોરેટરીમાં વિવિધ પદાર્થોનાં તાપમાન માપવા વપરાય છે જેની રેન્જ – 10 ° C થી 110 ° C સુધીની હોય છે.
  • ઉષ્મા ગરમ પદાર્થથી ઠંડા પદાર્થ તરફ વહે છે . ઉષ્માનું ગરમ છેડાથી ઠંડા છેડા તરફ વહન થવાની પ્રક્રિયાને ‘ ઉષ્માવહન ‘ કહે છે . જે પદાર્થો પોતાનામાંથી ઉષ્માનું વહન સરળતાથી થવા દે છે તેને ઉષ્માનાં સુવાહક પદાર્થો કહે છે . લોખંડ , એલ્યુમિનિયમ , તાંબુ વગેરે ઉષ્માનાં હોય છે . સુવાહક છે.
  • જે પદાર્થોમાં ઉષ્માનું વહન સહેલાઈથી થતું નથી તેને ઉષ્માનાં મંદવાહક કહે છે . જેમ કે લાકડું , પ્લાસ્ટિક ઉષ્માનાં મંદવાહકો અવાહક કહેવાય છે.
  • ગરમ પદાર્થોના સંપર્કમાં રહેલી હવા ગરમ થતાં તે ઉપર તરફ ગતિ કરે છે . બાજુમાંથી ઠંડી હવા તેની જગ્યાએ આવે છે . આ પ્રક્રિયાને ‘ ઉષ્માનયન કહે છે.
  • સમુદ્રકાંઠાના વિસ્તારમાં દિવસના ભાગમાં સમુદ્રના પાણી કરતા જમીન ઝડપથી ગરમ થાય છે તેથી જમીન પરની ગરમ હવા ઉપર તરફ ગતિ કરે છે તેની જગ્યાએ જમીન પર સમુદ્ર તરફની ઠંડી હવા આવે છે . સમુદ્ર તરફથી આવતી હવાને દરિયાઈ લહેર ‘ કહે છે.
  • રાત્રી દરમિયાન બરાબર દિવસથી ઊલટી પરિસ્થિતિ સર્જાય છે . સમુદ્રના પાણીને જમીનની સાપેક્ષે ઠંડુ પડતા વાર લાગે છે.આથી , જમીન પરની ઠંડી હવા સમુદ્ર તરફ વળે છે . જેને ભૂ લહેર ‘ કહે છે.
  • સૂર્ય દ્વારા આપણા સુધી આવતી ઉષ્મા ઉષ્મીય વિકિરણ ‘ કહે છે . જેને માધ્યમની જરૂર રહેતી બધાજ ગરમ પદાર્થો ઉપ્ષ્માનું વિકિરણ કરે છે. આ ઉષ્મા સપાટી પર આપતા થાય ત્યારે કેટલોક ભાગ શોષાય અને કેટલોક ભાગ પરાવર્તન પામે છે.

યાદ રાખો:-  સામાન્ય રીતે ઘન પદાર્થોમાં ઉષ્માનુ પ્રસરણ ઉષ્મા વહન દ્વારા થય છે. પ્રવાહી અને વાયુમાં ઉષ્મા નયન થાય છે.

5 એસિડ, બેઇઝ અને ક્ષાર

  • આપણા રોજિંદા જીવનમાં લીંબુ , આંબલી , મીઠું , ખાંડ અને વિનેગર ( સરકો ) જેવા ઘણાં પદાર્થોનો ઉપયોગ કરીએ છીએ ઍસિડ અને બેઇઝ – દહીં , લીંબુનો રસ , નારંગીનો રસ અને વિનેગરનો સ્વાદ ખાટો હોય છે.તેમનો ખાટો સ્વાદ તેમાં રહેલા ઍસિડને કારણે હોય છે. આ પદાર્થનો રાસાયણિક ગુણધર્મ ઍસિડિક હોય છે. ઍસિડ શબ્દની ઉત્પત્તિ લેટિન શબ્દ એસિયર પરથી મળે છે. જેનો અર્થ ખટાશ થાય છે . આ પદાર્થોમાં રહેલો ઍસિડ કુદરતી ઍસિડ હોય છે.
  • બેઇઝ સ્વાદે તુરા હોય છે . જો દ્રાવણને હાથમાં લઈને મશળવામાં આવે તો તે ચીકણા લાગે છે . આ ગુણધર્મો ધરાવતા પદાર્થોને બેઇઝ કહે છે.
  • કોઇ પદાર્થ ઍસિડિક છે કે બેઝિક તેનું પરીક્ષણ કરવા માટે ખાસ પ્રકારના પદાર્થોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. તે પદાર્થોને સૂચક કહે છે.જ્યારે સૂચકને ઍસિડિક કે બેઝિક દ્રાવણમાં નાખવામાં આવે છે . ત્યારે તેનો રંગ બદલાઈ જાય છે . હળદર , લિટમસ , જાસુદની પાંદડીઓ વગેરે કેટલાક સૂચકો કુદરતી રીતે પ્રાપ્ત થાય છે.

કેટલાક કુદરતી સૂચકો:  લિટમસ : એક પ્રાકૃતિક રંજક

  • સામાન્ય રીતે સૌથી વધુ ઉપયોગમાં લેવામાં આવતું સૂચક લિટમસ છે.તેને લાઈકેન માંથી પ્રાપ્ત કરવામાં આવે છે . નિત્યંદિત પાણીમાં તેનો રંગ જાંબુડિયો હોય છે , જ્યારે તેને ઍસિડિક દ્રાવણમાં નાખવામાં આવે છે ત્યારે તે લાલ રંગ ધારણ કરે છે.
  • જ્યારે લિટમસ પેપરને બેઝિક દ્રાવણમાં નાખવામાં આવે છે ત્યારે તે ભૂરો ( વાદળી ) રંગ ધારણ કરે છે. સામાન્ય રીતે લિટમસ પેપર ભૂરા તથા લાલ રંગના મળે છે.
  • એવા દ્રાવણો કે જેઓ લાલ કે ભૂરા લિટમસનો રંગ બદલતા નથી તેમને તટસ્થ દ્રાવણ કહે છે . જે ન તો એસિડિક કે ન તો બેઝિક પ્રકૃતિ ધરાવે છે.
  • વરસાદમાં વધુ માત્રામાં ઍસિડ ભળે તો ઍસિડ વર્ષા થાય છે . વરસાદમાં કાર્બન ડાયોક્સાઈડ , સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ અને નાઇટ્રોજન ડાયોક્સાઇડ જેવા વાયુઓ સાથે મળીને કાર્બનિક એસિડ , ફ્યુરિક ઍસિડ અને નાઇટ્રિક ઍસિડ બનાવે છે . ઍસિડ વર્ષ બહુમાળી મકાનો , ઐતિહાસિક સ્મારકો , વનપ્તિઓ અને પ્રાણીઓને નુકસાન કરે છે.
  • તટસ્થીકરણ કરવા માટે ફિનોલ્ફથેલીનનો ઉપયોગ થાય છે . જ્યાં સુધી દ્રાવણ બેઝિક પ્રકૃતિ ધરાવે છે ત્યાં સુધી ફિનોલ્ફથેલીન ગુલાબી રંગ આપે છે અને જ્યારે દ્રાવણ ઍસિડિક પ્રકૃતિનો હોય ત્યારે ફિનોલ્ફથેલિન રંગવિહિન પ્રકૃતિનું દ્રાવણ આપે છે.
  • તટસ્થીકરણ પ્રક્રિયામાં હંમેશા ઉષ્મા ઉત્પન્ન થાય છે અને તેમાં નવા પદાર્થોનું નિર્માણ થાય છે તેને ક્ષાર કહે છે . “ ઍસિડ તથા બેઇઝ વચ્ચે થતી રાસાયણિક પ્રક્રિયાને તટસ્થીકરણ કહે છે . પ્રક્રિયામાં પાણી , ક્ષાર તથા ઉષ્માં ઉત્પન્ન થાય છે.”

રોજિંદા જીવનમાં તટસ્થીકરણ

  • અપચો:- આપણા જઠરમાં હાઇડ્રોક્લોરિક ઍસિડ હોય છે . તે ખોરાકના પાચનમાં મદદરૂપ થાય છે . પરંતું વધુ પડતો ઍસિડ જઠરમાં ભેગો થાય છે ત્યારે અપચો થાય છે . આ અપચો દૂર કરવા મિલ્ક ઑફ મેગ્નેશિયા લેવામાં આવે છે . જે મેગ્નેશિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ ધરાવે છે.

કીડીનું કરડવું:-

  • જ્યારે આપણને કેડી કરડે છે. ત્યારે તે આપણી ચામડીમાં ફોર્મિક એસિડ નામનું રાસાયણિક દ્વાવ્ય દાખલ કરે છે. આ એસિડિક અસર દૂર કરવા આપણે બેકિંગ સોડા (સોડિયમ હાઇડ્રોજન કાર્બોનેટ) અથવા ક્લેમાઇન દ્રાવણને ચામડી પર ઘસવુ જોઇએ. જે ઝીક કાર્બોનેટ ધરાવતું હોય છે.

જમીનની માવજત:-

  • રાસાયણિક ખાતરનો વધુ પડતો ઉપયોગ જમીનને ઍસિડિક બનાવે છે . જ્યારે જમીન વધું પડતી ઍસિડિક કે બેઝિક હોય ત્યારે છોડવાઓનો યોગ્ય વિકાસ થતો નથી, જ્યારે જમીન વધુ પડતી ઍસિડિક હોય ત્યારે તેમાં ક્વિક લાઇમ ( કૅલ્શિયમ ઑક્સાઇડ ) ભેળવવામાં આવે છે.
  • જો જમીન વધુ પડતી બેઝિક હોય તો તેમાં જૈવિક પદાર્થો ઉમેરવામાં આવે છે. જૈવિક પ્રદાર્થો ઍસિડને મુક્ત કરી તટસ્થ બનાવે છે.
  1. ભૌતિક અને રાસાયણિક ફેરફારો
  • રોજિંદા જીવનમાં ખાંડનું દ્રાવણ બનાવવું . દૂધ માંથી દહીં બનવાની ક્રિયા વગેરે ફેરફારો કહેવાય છે . દૂધનું ખાટું થવું એ પણ ફેરફાર છે . વ્યાપક રીતે જોઈએ તો ફેરફારો બે પ્રકારનાં હોય છે . ( 1 ) ભૌતિક અને ( 2 ) રાસાયણિક

ભૌતિક ફેરફાર

  • પદાર્થનાં આકાર . માપ ( પરિમાણી . રંગ અને અવસ્થા જેવા ગુણોને ભૌતિક ગુણધર્મો કહે છે . એવો ફેરફાર કે જેમાં પદાર્થનાં ભૌતિક ગુણધર્મોમાં ફેરફાર થાય તો તેને ભૌતિક ફેરફાર કહે છે . ભૌતિક ફેરફારો પ્રતિવર્તી હોય છે . આવા ફેરફારમાં નવા પદાર્થનું નિર્માણ થતું નથી

રાસાયણિક ફેરફાર

  • લોખંડના ટુકડાને થોડા દિવસ સુધી ખુલ્લો મૂકી દેતા તેની સપાટી પર કથ્થઈ રંગનું સ્તર બની જાય છે . આ પદાર્થને કાટ કહે છે . આ પ્રક્રિયાને કાટ લાગવાની પ્રક્રિયા કહે છે . કાટ એ લોખંડ નથી . કાટ લોખંડથી જુદો પદાર્થ છે . જે લોખંડ પર જમા થાય છે.
  • મૅગ્નેશિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ બેઇઝ છે . એટલે લાલ લિટમસ પેપરને ભર બનાવે છે અને મૅગ્નેશિયમ બળીને ઑક્સાઇડ જેવો પદાર્થ બનાવે છે
  • કૉપર સલ્ફટ ( મોરથુથુ ) અને મંદ સફ્યુરિક એસિડ ઉમેરવાથી વાદળી રંગનું દ્રાવણ બનશે . આ દ્રાવણમાં લોખંડની ખીલી કે બ્લેડ ઉમેરવાથી નીચે મુજબની પ્રક્રિયા થાય છે.

કૉપર સલ્ફટ દ્રાવણ ( વાદળી ) + લોખંડ ( આર્યન )– > આયર્ન સલ્ફટનું દ્રાવણ ( લીલું ) + કૉપર

  • જ્યારે કાર્બન ડાયોક્સાઇડ ચૂનાનાં પાણીમાંથી પસાર થાય છે . ત્યારે કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ બને છે જે ચૂનાનાં પાણીને દૂધિયું બનાવે છે.
  • વિનેગાર અને બેકિંગ સોડા મળીને કાર્બન ડાયોક્સાઈડ ઉત્પન્ન કરે છે . જે ચૂનાનાં પાણીને દૂધિયું બનાવે છે . આમ . જે ફેરફાર એક અથવા એક કરતા વધુ નવા પદાર્થો બને છે તેવા ફેરફારને રાસાયણિક ફેરફાર કહે છે . રાસાયણિક ફેરફારને રાસાયણિક પ્રક્રિયા પણ કહે છે . કોઇપણ પદાર્થનું દહન એ રાસાયણિક ફેરફાર છે . દહનની સાથે હંમેશા ઉષ્મા ઉત્પન્ન થાય છે.
  • આપણા વાતાવરણનાં ઉપલા સ્તરમાં ઓઝોનનું સ્તર આવેલું છે . તે સૂર્યમાંથી આવતા હાનિકારક પારજાંબલી વિકિરણથી આપણને સુરક્ષા પૂરી પાડે છે . ઓઝોન એ ઑક્સિજન કરતા જુદો છે.

લોખંડનું કટાવું :

  • કાટ લાગવાની પ્રક્રિયાને નીચે મુજબ રજુ કરવામાં આવે છે.

Fe (આયર્ન) + O2 (ઑક્સિજન) H2O (પાણી) àFe2O3 (લોખંડનો કાટ) = આયર્ન ઑક્સાઈડ

  • કાટ લાગવા માટે . ઑક્સિજન અને પાણી બંનેની હાજરી અનિવાર્ય છે . તેથી હવામાં ભેહનું પ્રમાણ વધારે હોવાથી ભેજમાં કાટ ઝડપથી લાગે છે . લોખંડ પર કાટ લાગતો અટકાવવા માટે ક્રોમિયમ કે ઝિંકનો ઢોળ ચડાવવો જોઇએ . લોખંડ પર ઝિંકનો ઢોળ ચડાવવાની પ્રક્રિયાને ‘ ગેલ્વેનાઈઝેશન ‘ કહે છે.

સ્ફિટિકીકરણ :-

  • જો કોઇ પદાર્થના શુદ્ધ અને મોટા સ્ફટિકો તેના દ્રાવણમાંથી પ્રાપ્ત કરી શકાય છે. આ પ્રક્રિયાને સ્ફટિકીકરન કહે છે. જે એક ભૌતિક ફેરફારનું ઉદાહરણ છે.
  1. હવામાન, આબોહવા અને આબોહવાની સાથે પ્રાણીઓનું અનુકૂલન

હવામાન :

  • હવામાં પાણીની વરાળનાં માપનને ભેજ કહે છે. હવામાન રિપોર્ટ સરકારનો હવામાન વિભાગ તૈયાર કરે છે. આ વિભાગ તાપમાન,પવનની ઝડપ વગેરેનાં આકડા મેળવીને ભેગા કરીને હવામાનનું અનુમાન કરે છે.
  • વર્ષામાપક સાધનની મદદ વડે વરસાદનું માપન થાય છે. તે સામાન્ય રીતે , અંકિત નળાકાર પર ગળણી ગોઠવેલી હોય તેવી રચના છે,જે વરસાદના પાણીને એકત્રિત કરે છે.
  • તાપમાન , ભેજનું પ્રમાણ , વરસાદ , પવનની ઝડપ વગેરેનાં સંદર્ભમાં કોઇ સ્થળના વાતાવરણની રોજ – બ – રોજ પરિસ્થિતિને તે સ્થળનું હવામાન કહે છે . તાપમાન , ભેજનું પ્રમાણ અને બીજ પ્રચલનોને હવામાનના મુળતત્વો કહે છે . હવામાન એ એવી જટિલ ઘટના છે જેનું અનુમાન કરવું સરળ નથી.
  • હવામાનમાં થતાં બધા જ ફેરફારો સૂર્યને કારણે હોય છે. સૂર્ય એ ખૂબ જ ઊચું તાપમાન ધરાવતો વાયુનો મોટો ગોળો છે . સૂર્ય આપણાથી ઘણો દૂર છે , છતાં સૂર્ય વડે પૃથ્વીને પ્રાપ્ત થતી ઊર્જા એ ઉષ્મા અને પ્રકાશનો સ્ત્રોત છે. તેથી , સૂર્ય એ ઊર્જાનો પ્રાથમિક સ્ત્રોત છે. જે હવામાનમાં ફેરફાર લાવે છે.
  • સૂર્ય ઊર્જાનું પૃથ્વી સપાટી તેમજ સમુદ્ર અને વાતાવરન વડે થતું શોષણ , પરાવર્તન એ જે તે સ્થળનું હવામાન નક્કી કરવામાં અગત્યનો ભાગ ભજવે છે.

આબોહવા :-

  • હવામાનશાસ્ત્રીઓ રોજે રોજ હવામાનની નોંધ કરે છે . કેટલાક દાયકાઓનો રેકોર્ડ જાળવેલ હોય છે . આ પરથી જે – તે સ્થળના હવામાનનું માળખુ નક્કી કરવામાં આવે છે. લગભગ 25 વર્ષ જેવા લાંબા ગાળાના હવામાનના માળખાને તે સ્થળની આબોહવા કહે છે

વાતાવરણ અને અનુકૂલન:-

  • બધા જ સજીવો પર આબોહવાની ઊંડી અસર થાય છે . પ્રાણીઓ જે પરિસ્થિતિમાં રહેતા હોય તેમાં જીવિત રહેવા માટે અનુકૂલન સાધે છે.
  • ધુવ પ્રદેશો પૃથ્વીના ઉત્તર ધ્રુવ તથા દક્ષિણ ધ્રુવ નજીક આવેલા પ્રદેશો કેનેડા , ગ્રીનલેન્ડ , નોર્વે , સ્વીડન , ફીનલેન્ડ , યુ.એસ.એ.નું અલાસ્કા અને રશિયાનું સાયબીરિયા એ બધા જાણીતા ભારત , મલેશિયા , ઇન્ડોનેશિયા , બ્રાઝિલ , રિપબ્લિક ઓફ કોંગો , કેન્યા , યુગાન્ડા અને નાઇઝેરિયા ઉષણકટ્ટીબધનાં પ્રદેશ ધરાવતા દેશ છે.

ધ્રુવ પ્રદેશો :-

  • ધ્રુવ પ્રદેશો એ ચરમ આબોહવા ધરાવતો પ્રદેશ છે.આ પ્રદેશ બરફ આચ્છાદિત હોય છે અને વર્ષનાં મોટા ભાગનાં સમયમાં ખૂબ જ ઠંડી પડે છે. ધ્રુવ પ્રદેશમાં છ મહિના સુધી સુરજ આથમતો નથી અને છ મહિના સુધી સુરજ ઉગતો નથી.
  • શિયાળાની ઋતુમાં તાપમાન 37 ° c સુધી નીચુ હોય શકે છે . ધ્રુવીય રીંછ અને પેંગ્વિન આ પ્રદેશમાં રહેતાં પ્રાણીઓ છે . અન્ય પ્રાણીઓમાં કસ્તુરી બળદ , રેન્ડિયર , શિયાળ , સીલ માછલી , હેલ અને પક્ષીઓનો સમાવેશ થાય છે.
  • પક્ષીઓનાં આશ્રય સ્થાનમાં ભારતનો પણ સમાવેશ થાય છે . સાઇબેરિયન ક્રેઇન જે સાઇબીરિયાથી આવીને રાજસ્થાનના ભરતપુરમ અને હરિયાણાના સુલતાનપુરમાં સ્થળાંતર કરે છે.

વિષુવવૃત્તીય વર્ષાવનો :-

  • વિષુવવૃત્તનાં પ્રદેશોની આબ્બોહવા સામાન્ય રીતે ગરમ હોય છે. ઠંડકના મહિનાઓમાં પણ તેમનું સામાન્ય તાપમાન 15 ° C કરતા વધુ હોય છે.ઉનાળામાં તેમનું તાપમાન 40 Page ° C ને ઓળંગી જાય છે.
  • આ પ્રદેશો ખુબ જ વરસાદ ધરાવે છે . સમગ્ર વર્ષ દરમિયાન રાત્રી અને દિવસના તાપમાનમાં સમયગાળો લગભગ સમાન હોય છે . આ પ્રદેશમાં વાનરો , બે પગે ચાલનારા વાનરો , ગોરીલાઓ , વાઘ , હાથી , દીપડા , ગરોળી તેમજ સાપ વગેરે પ્રાણીઓનો સમાવેશ થાય છે.
  1. પવન, વાવાઝોડું અને ચક્રવાત
  • 1999 ની 18 મી ઑક્ટોબરે ઓડિશાના સમુદ્ર કાંઠાના વિસ્તારમાં 200 કીમી પ્રતિ કલાકની ઝડપે ચક્રવાત આવ્યું હતું . હવે ચક્રવાતની વિગતે જાણકારી આ પ્રકરણમાં મેળવવાની છે . ગતિશીલ હવાને પવન કહે છે.હવા દબાણ કરે છે.
  • પવનની ઝડપ વધવાને લીધે હવાનું દબાણ ઘટે છે.હવા હંમેશા વધુ દબાણવાળા વિસ્તારથી ઓછા દબાણવાળા વિસ્તાર તરફ ગતિ કરે છે . જેમ દબાણનો તફાવત વધુ હોય તેમ હવાની ઝડપ વધુ હોય છે.
  • ગરમ થવાથી હવાનું કદ વધે છે . ગરમ હવા ઉપર જાય છે તે ઠંડી હવા કરતાં હલકી હોય છે . ગરમ હવા ફેલાય છે અને વધુ જગ્યા રોકે છે.પૃથ્વી પરની સપાટી અસમાન રીતે ગરમ થવાને કારણે પવનનો પ્રવાહ ઉત્પન્ન થાય છે
  • ધુવ પ્રદેશો અને વિષુવવૃત્તીય પ્રદેશોનું અસમાન રીતે ગરમ થવું કે વિષુવવૃત્ત પાસેના પ્રદેશો સૂર્યના પ્રકાશ વડે મહત્તમ ગરમ થાય છે.તે વિસ્તારોમાં હવા ગરમ હોય છે. ગરમ હવા ઊંચે ચડે છે અને 0 થી 30 અક્ષાંશના પ્રદેશોના બંને બાજુના પટ્ટામાં આવેલી ઠંડી હવા વિષુવવૃત્તના પ્રદેશ તરફ ગતિ કરે છે.
  • આ પવન ફૂંકાવવાની દિશા ઉત્તર અને દક્ષિણ તરફ હોય છે . ધ્રુવ પ્રદેશો પાસેની હવા લગભગ 60 ડિગ્રી અક્ષાંશવાળા પ્રદેશ કરતા ઠંડી હોય છે . આ અક્ષાંશ આગળની ગરમ હૂંફાળી હવા ઊંચે ચડે છે.

જમીન અને પાણીનું અસમાન રીતે ગરમ થવું :

  • ઉનાળામાં , વિષુવવૃત્તની નજીક , જમીન ઝડપથી ગરમ થાય છે અને મોટા ભાગના સમયે જળાશય તથા સમુદ્રની સાપેક્ષે જમીનનું તાપમાન વધુ હોય છે . જમીન પરની હવા ગરમ થઈને ઊંચે ચડે છે . જેને કારણે પવનનો પ્રવાહ સમુદ્ર તરફથી જમીન તરફ જાય છે . જેને મોસમી પવનો કહે છે.
  • મોનસૂન શબ્દ અરબી શબ્દ “ મૌસમ ” પરથી આવેલો છે . જેનો અર્થ ઋતુ થાય છે . શિયાળામાં પવનની દિશા ઉલટાય છે , તે જમીનથી સમુદ્ર તરફની હોય છે.
  • સમુદ્ર પરથી આવતો પવન પાણીને વરાળ અને વરસાદ લાવે છે. જેને ચક્રવાત કહે છે. ગરમ મોસમી હવા પાણીની વરાળ લઇને આવે છે. જેને કારણે વરસાદ આવે છે.

ગાજવીજ સાથેનું વાવાઝોડું અને ચક્રવાત : –

  • ભારત જેવા ગરમ , ભેજવાળા , ઉષ્ણકટ્ટીબધીય વિસ્તારમાં વારંવાર ગાજવીજ અસાથેના વાવાઝોડાં ઉદ્ભવે છે . જમીનનાં તાપમાનમાં વધારા સાથે ઉપર જતો પવન પ્રબળ બની જાય છે , જે પોતાની સાથે પાણીનાં ટીપા ઉપર લઈ જાય છે જ્યાં તે ઠરી જાય છે અને ફરીથી જમીન પર પડે છે.
  • નીચે પડતા પાણીનાં ટીપા અને ઉપર તરફ જતી ઝડપથી હવા ગાજવીજ ઉત્પન્ન કરે છે . જેને ગાજવીજ સાથેનું વાવાઝોડું કહે છે.
  • વાવાઝોડું ચક્રવાતમાં કેવી રીતે રૂપાંતર પામે છે ?

ચક્રવાતની રચના :-

  • કોઇપણ ચક્રવાતનું કેન્દ્ર શાંત વિસ્તાર હોય છે . જેને ચક્રવાતની આંખ કહે છે . મોટો ચક્રવાત વાતાવરણની હવાને ભ્રમણ ગતિ કરાવે છે . જે પૃથ્વીની સપાટીથી 10 થી 15 કીમીની ઊંચાઈ પર હોય છે . ચક્રવાતની આંખનો વ્યાસ 10 થી 30 કીમી સુધીનો હોઈ શકે છે.
  • આ વિસ્તાર વાદળ રહિતનો અને તેમાં પવનની ઝડપ હળવી હોય છે . આ શાંઅત અને સ્પષ્ટ આંખની આસપાસ 150 કીમી સુધીનો વિસ્તાર વાદળોથી ઘેરાયેલો હોય છે.આ વિસ્તારમાં પવનની ઝડપ ખૂબ જ વધારે હોય છે.જ્યારે આ વિસ્તારથી દૂર પવનની ઝડપ ક્રમશઃ ઘટતી જાય છે.
  • વાદળની રચના થતા પહેલા , પાણી વાતાવરણમાંથી ઉષ્મા શોષીને વરાળમાં રૂપાંતર પામે છે . જ્યારે પાણીની વરાળ ફરી પાછી પ્રવાહીમાં રૂપાંતર પામે છે ત્યારે વરસાદનાં ટીપાં બને છે . જે વાતાવરણમાં ઉષ્મા પાછી આપે છે . વાતાવરણમાંથી છોડાતી આ ઉષ્મા તેની આસપાસ હવાને ગરમ કરે છે.
  • આ હવા ઉપર જાય છે જેને કારણે દબાણ ઘટે છે , આમ થતાં વાવાઝોડાનાં કેન્દ્રમાં વધુ હવા ધસી જાય છે . આ ચક્રનું પુનરાવર્તન થાય છે . આવી શ્રેણીબદ્ધ રચનાને લીધે દબાણવાળું ક્ષેત્ર રચાય છે . જેની આસપાસ ખૂબ જ ઝડપથી પવનો ઘુમવા લાગે છે . આ હવામાનની સ્થિતિને ચક્રવાત કહે છે . ચક્રવાતના નિર્માણમાં , પવનની ઝડપ , પવનની દિશા , તાપમાન તથા ભેજનું પ્રમાણ અગત્યનો ભાગ ભજવે છે.
  • દૂનિયાનાં જુદા – જુદા ભાગમાં ચક્રવાત નામે ઓળખવામાં આવે છે. અમેરીકા ખંડમાં હરિકેન કહે છે. જાપાન તથા ફિલિપાઇન્સમાં ટાયફૂન કહે છે.

વંટોળ :-

  • આ દેશમાં વંટોળ બહુ જ ઓછા જોવા મળે છે . વંટોળ એટલે ગળણી આકારનું વાદળ જે આકાશથી જમીનની સપાટી પર પહોંચે છે . મોટા ભાગનાં વંટોળ નબળા હોય છે , પરંતુ વિનાશકારી વંટોળની ગતિ લગભગ 300 કિમી / કલાક જેટલી હોય છે . ચક્રવાતની અંદરનાં ભાગમાં વંટોળ રચાય છે.
  • ભારતનો સમગ્ર દરિયાકાંઠો ચક્રવાત માટે સંવેદનશીલ છે , મુખ્યત્વે પૂર્વ કાંઠો . જોકે પશ્ચિમનો દરિયાકાંઠો , ચક્રવાતની પ્રબળતા અને તેની આવૃતિ માટે ઓછો સંવેદનશીલ છે.
  • વાવાઝોડાની બનાવટમાં પવનની ઝડપ અગત્યનો ભાગ ભજવે છે , તેથી પવનની ઝડપ માપવી ખૂબ જ અગત્યની છે . જે સાધનની મદદથી પવનની ઝડપ કે વેગ માપે છે તેને એનેમોમીટર કહે છે.
  1. ભૂમિ
  • ભૂમિ એ ખુબજ અગત્યનો કુદરતી સ્ત્રોત છે . તે વનસ્પતિના મૂળને જકડી રાખીને તથા પાણી અને પોષકતત્વો આપીને તેની વૃદ્ધિને આધાર આપે છે . ભૂમિ ખેતી માટે ખુબ જ અગત્યની છે . આમ , ખેતી , ખોરાક , કપડા અને રહેઠાણ પૂરું પાડે છે.
  • પોલિથીનની કોથળીઓ અને પ્લાસ્ટિક ભૂમિના પ્રદૂષકો છે . તેઓ ભૂમિમાં રહેતા સજીવોને પણ મારી નાખે છે . તેથી જ પોલિથીન અને પ્લાસ્ટિકની કોથળીના વપરાશ પર પ્રતિબંધ હોવો જોઇએ.
  • અન્ય પદાર્થો જે ભૂમિને પ્રદૂસાઇત કરે છે એ કચરો , રસાયણ અને જંતુનાશકો છે . કચરા નએ રસાયણો પર પ્રક્રિયા કર્યા પછી જ તેને ભૂમિમાં મુક્ત કરવા જોઇએ . જંતુનાશકોનો ઉપયોગ ઓછામાં ઓછો થવો જોઇએ.

ભૂમિની રૂપરેખા :

  • ભૂમિ વિવિધ સ્તરો ધરાવે છે . ભૂમિમાં રહેલા સડેલા મૃત પદાર્થોને સેન્દ્રીય પદાર્થો કહે છે . ભૂમિ એ પાણી , પવન અને વાતાવરણ દ્વારા મોટા પથ્થરોના તૂટવાથી બને છે . આ પ્રક્રિયાને અપક્ષય ‘ કહે છે.
  • ભૂમિનો લંબરૂપ છેદ જોતાં તેના વિવિધ સ્તરો જોઇ શકાય છે , જેને ‘ ભૂમિની રૂપરેખા ’ કહે છે . બૂમિનું સૌથી ઊપરનું સ્તર ઘેરા રંગનું અને સેન્દ્રીય પદાર્થો તથા ખનીજ દ્રવ્યોથી ભરપૂર હોય છે. સેન્દ્રીય પદાર્થો ભૂમિને ફળદ્રુપ બનાવે છે.
  • આ સ્તર સામાન્ય રીતે નરમ , છિદ્રાળુ અને પાણેનું પ્રમાણ જાળવી રાખે છે . આવી ભૂમિને ઉપરી ભૂમિ અથવા A – સ્તર કહે છે . કીડીઓ , ઉંદર , છછુંદર , ઢાલીયા જીવડા જેવા સજીવોને રહેઠાણ પૂરું પાડે છે. નાની વનસ્પતિનાં મૂળ સંપૂર્ણ પણે ઉપરી ભૂમિમાં ખપેલા હોય છે. પછીના સ્તરમાં સેન્દ્રીય પદાર્થો ઓછી માત્રામાં પરંતુ ખનીજ દ્રવ્યો વધુ હોય છે . આ સ્તરને સામાન્ય રીતે સખત અને સઘન હોય છે જેને B – સ્તર અથવા મધ્યમ સ્તર કહે છે.
  • ત્રીજું સ્તર c– સ્તર કહેવાય છે . જે ફાંટા તથા તિરાડો ધરાવતા નાના ખડકોના ટુકડાઓનું બનેલું હોય છે . આ સ્તરની નીચે આધાર ખડક હોય છે જે ખૂબ જ સખત હોય છે.

 ભૂમીન પ્રકારો :-

  • રેતી અને ઝીણી માટીની માત્રા તેઓ ક્યા પથ્થરમાંથી ઉત્પન્ન થયા છે તેના આધારિત છે . જેને પિતૃ પથ્થર કહે છે . પથ્થરના ઘટકો અને સેન્દ્રીય પદાર્થોના મિશ્રણને ભૂમિ કહે છે . ભૂમિનું વર્ગીકરણ તેમાં રહેલા વિવિધ કણોની માત્રાનાં આધારે થાય છે.
  • જો ભૂમિમાં વિશાળ માત્રામાં મોટા કણો રહેલા હોય તો તેને રેતાળ ભૂમિ કહે છે . જો ભૂમિમાં ઝીણા કણો પ્રમાણમાં વધારે હોય તો તેને ચીકણી ભૂમિ કહે છે . જો ભૂમિમાં મોટા તેમજ ઝીણા કણો એકસાથે હોય તો તેને ગોરાડુ ભૂમિ કહે છે . આમ , ભૂમિ રેતાળ , ચીકણી અને ગોરાડુ પ્રકારની હોય છે.
  • ભૂમિમાં રહેલા કણોનું કદ એ ભૂમિની ગુણવત્તા પર ખૂબ જ ઘેરી અસર કરે છે . રેતીના કણો ખૂબ જ મોટા હોય છે . તેઓ એકબ્બીજા સાથે ગાઢ રીતે જોડાયેલા હોતા નથી . તેથી તેમની વચ્ચે ખૂબ જ અવકાશ જોવા મળે છે, માટે તેમને વાયુમિશ્રિત રેતી પણ કહેવામાં આવે છે.
  • રેતાળ ભૂમિ હલકી , છીદ્રાળુ અને સૂકી હોય છે . ચીકણી ભૂમિમાં માટીના કણો ખૂબ જ નાના , એકબીજાથી ચુસ્ત જોડાયેલા અને હવા માટે ખુબ જ ઓછો અવકાશ છોડે છે . આ ભૂમિ વજનમાં ભારે હોય છે કારણ કે તે વધુ પ્રમાણમાં પાણી રોકી રાખે છે.
  • વનસ્પતિઓ માટે ગોરાડુ ભૂમિ એ શ્રેષ્ઠ છે . ગોરાડુ ભૂમિ એ રેતી,માટી અને અન્ય પ્રકારનાં ભૂમિના કણોની બનેલી હોય છે. જેને કાંપ કહે છે.
  • ભૂમિમાં ભેજ ઉનાળામાં ગરમ દિવસોમાં , ભૂમિમાંથી નીકળતી બાષ્પ એ સૂર્યપ્રકાશનું પરાવર્તન કરે છે અને ભૂમિની ઉપરની સપાટી ચળકતી લાગે છે
  • ભારતમાં જુદા – જુદા ભાગમાં જુદા – જુદા પ્રકારની ભૂમિ જોવા મળે છે . કેટલાક ભાગમાં ચીકણી માટીવાળી ભૂમિ , કેટલાક ભાગમાં ગોરાડુ જ્યારે કેટલાક ભાગમાં રેતાળ ભૂમિ જોવા મળે છે.
  • ભૂમિ પર પવન , વરસાદ , તાપમાન , પ્રકાશ અને ભેજની અસર જોવા મળે છે . કેટલાક મહત્વનાં પર્યાવરણીય પરિબળો છે જે ભૂમિના ગુણધર્મો અને બંધારણમાં ફેરફાર લાવે છે . પર્યાવરણીય પરિબળો અને સાથે સાથે ભૂમિના ઘટકો તે પ્રદેશની વનસ્પતિઓ અને પાક ઉગશે તે નક્કી કરે છે.
  • ચીકણી અને ગોરાડુ પ્રકારની ભૂમિ એ ઘીનાં અને ચણા જેવા ધાવ્ય માટે યોગ્ય છે . આ પ્રકારની ભૂમિ પાણીને જકડી રાખે છે . ચોખા જેવા પાક માટે ભૂમિ ચીકણી અથવા કાર્બનિક પદાર્થો અને ઊંચી જલધારક ક્ષમતાવાળી હોવી જોઇએ.
  • મસૂર અને અન્ય કઠોળ માટે ગોરાડુ ભૂમિ જેમાં સરળતાથી અંતઃસ્ત્રવણ થાય તે જરૂરી છે . કપાસ માટે રેતાળ અથવા ગોરાડુ જે સરળતાથી અંતઃસ્ત્રવણ થવા દે અને વધુ પ્રમાણમાં હવા ધરાવે તે વધુ યોગ્ય છે.
  • ઘઉં જેવા પાકો ચીકણી માટીમાં ઉગાડવામાં આવે છે કારણ કે તેમાં સેન્દ્રીય પદાર્થોથી ભરપુર હોય છે અને ફળદ્રુપ હોય છે .
  • ભૂમિની સપાટીનું પાણી , પવન કે બરફ દ્વારા દૂર થવાની પ્રક્રિયાને ધોવાણ કહે છે . વનસ્પતિનાં મૂળ નિશ્ચિત રીતે ભૂમિને બાંધે છે . વનસ્પતિની ગેરહાજરીમાં ભૂમિ ઢીલી પડે છે , જેથી તે સરળતાથી પવન અને વહેતક પાણી દ્વારા ચલિત થાય છે.
  • જે વિસ્તારમાં ભૂમિ પર વૃક્ષો ઓછા પ્રમાણમાં હોય અથવા હોય જ નહિ ત્યા ગભીર ધોવાણ થાય છે .
  1. સજીવોમાં શ્વસન

આપણે શ્વસન શા માટે કરીએ છીએ ?

  • દરેક સજીવ કોષોનો બનેલો હોય છે . દરેક સજીવ નાના સુક્ષ્મદર્શી એકમો , જેને કોષો કહીએ છીએ તેનો બનેલો હોય છે . કોષ એ રચનાત્મક અને ક્રિયાત્મક એકમ છે . સજીવનો દરેક કોષ ચોક્કસ પ્રકારનાં કાર્યો કરે છે . જેમ કે પોસ : અણ , પરિવહન , ઉત્સર્જન અને પ્રજનન.
  • આ બધા કાર્યો કરવા માટે કોષને શક્તિની જરૂર પડે છે . ખોરાકમાં સંગ્રહિત ઊર્જા હોય છે , જે શ્વસન દરમિયાન છૂટી પડે છે . તેથી બધા સજીવો ખોરાકમાંથી શક્તિ મેળવવાં શ્વસન કરે છે.
  • આપણે જે હવા અંદર લઈએ છીએ તે આપણા શરીરના વિવિધ ભાગોમાં અલબત્ત , દરેક કોષોમાં પહોંચે છે . આ કોષોમાં , હવામાં રહેલો ઑક્સિજન ખોરાકને તોડવામાં મદદ કરે છે . કોષમાં ખોરાકના કણને તોડી ઊર્જા મુકપ્ત કરવાની પ્રક્રિયાને કોષીય શ્વસન કહે છે . બધા સજીવોમાં કોષીય શ્વસન થાય છે.
  • કોષમાં , ખોરાક ( ટ્યુકોઝ ) નું ઑક્સિજનના ઉપયોગથી કાર્બન ડાયોક્સાઈડા અને પાણીમાં રૂપાંતર થાય છે . જ્યારે ઑક્સિજનની મદદથી ગ્યુકોઝનું વિઘટન થાય છે તેને જારક શ્વસન કહે છે.
  • ખોરાક ઑક્સિજનની મદદ વિના પણ તૂટે છે તેને અજારક શ્વસન કહે છે . ખોરાકમાં વિઘટનથી શક્તિ મુક્ત થાય છે . કેટલાક યીસ્ટ જેવા સજીવો હવાની ગેરહાજરીમાં પણ જીવી શકે છે . તેઓને અજારકજીવી કહે છે.
  • ગ્લુકોઝ à આલ્કોહોલ + કાર્બન ડાયોક્સાઈડ + પાણી ( ઑક્સિજનની ગેરહાજરીમાં )
  • યીસ્ટ એકકોષીય સજીવ છે . તે અજારક રીતે શ્વસન કરે છે . આ પ્રક્રિયા દરમિયાન આલ્કોહોલ બને છે તેથી નો ઉપયોગ ‘ વાઇન ‘ અને બીયર બનાવવામાં થાય છે.
  • જ્યારે આપણે શારીરિક મહેનતનું કામ કરતા હોઐએ ત્યારે આપણા શરીરમાં પણ અનારક શ્વસન થાત છે . ઑક્સિજનની ગેરહાજરીમાં આપણા શરીરમાં નીચે મુજબની પ્રક્રિયા થાય છે.
  • ગ્લુકોઝ à લેક્ટિક એસિડ + શક્તિ ( 02 ની ગેરહાજરી )
  • જયારે સ્નાયુઓ અજારક શ્વસન કરે છે ત્યારે સ્નાયુનેચાણ પામે છે. ત્યારે સ્નાયુખેચાણ પામે છે. ગ્લુકોઝનું અપૂર્ણ દહન થવાથી લેક્ટિક એસિડ એક્ઠો થવાને કારણે સ્નાયુ ખેચાય છે. તેથી ગરમ પાણીથી સ્નાન કરવાથી રૂધિરનું વહન ઝડપી બને છે. પરિણામે સ્નાયુઓને ઓક્સિજનનું પ્રમાણ વધે છે.
  • શ્વાસોચ્છવાસ :-
  • સ્વાસોચ્છવાસ એટલે ઑક્સિજન યુક્ત હવા અંદર લેવી અને કાર્બન ડાયોક્સાઈડ યુક્ત હવા બહાર કાઢવી . ઑક્સિજન હવા અંદર લેવાની ક્રિયાને શ્વાસ કહે છે અને કાર્બન ડાયોક્સાઈડ હવા બહાર કાઢવાની ક્રિયાને ઉચ્છવાસ કહે છે.
  • એક મીનીટમાં ક્તિ જેટલી વાર શ્વાસોચ્છવાસ કરે તેમે શ્વસનદર કહે છે . સામાન્ય રીતે એક પુખ્ત વ્યક્તિ આરામની સ્થિતિમાં 1 મિનિટમાં 15 – 18 વખત શ્વાસ લે છે અને શ્વાસ છોડે છે. ભારે કસરત દરમિયાન શ્વસનદર એકમિનિટમાં 25 વખત જોવા મળે છે.
  • જ્યારે આપણે કસરત કરીએ છીએ , ત્યારે માત્ર શ્વાસોચ્છવાસ ઝડપી કરીએ છીએ એટલું જ નહીં પરંતુ ઊંડા શ્વાસ પણ લઈએ છીએ અને વધુ માત્રામાં ઑક્સિજન લઈએ છીએ.

આપણે શ્વસન કેવી રીતે લઈએ છીએ ?

  • સામાન્ય રીતે આપણે નાસિકાછિદ્ર દ્વારા શ્વાસ લઈએ છીએ . જ્યારે આપણે શ્વાસ લઈએ છીએ ત્યારે હવા આપણા નાસિકાછિદ્રમાં થઈને નાસિકાકોટરોમાં જાય છે. નાસિકાકોટરમાંથી હવા ફેફસામાં જાય છે. ફેફસા ઉરસગુહામાં આવેલા છે.
  • શ્વસન દરમિયાન પાસળીઓ ઉપર તરફ અને બહાર તરફ નીકળે છે,અને ઉરોદલપટેલ નીચે જાય છે . ફેફસાં હવાથી ભરાય છે . ઉચ્છવાસ દરમિયાન પાંસળીઓ નીચેની તરફ અને અંદર જાય છે . જ્યારે ઉરોદલપટલ પોતાના મૂળસ્થાન સુધી ઉપર તરફ ખસે છે

વંદો :-

  • વંદો શરીરન્ની બંને બાજુએ નાના છિદ્રો ધરાવે છે . અન્ય જીવજંતુઓ પણ આવા જ ચિત્રો જ ધરાવે છે . આ છિદ્રોને શ્વસન ચિદ્રો કહે છે . વાતવિનિમય માટે કીટકો નળીઓનું જાળું ધરાવે છે , જેને શ્વાસનળી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
  • આ જ રીતે , કોષોમાંથી કાર્બન ડાયોક્સાઈડ શ્વાસનળીઓમાં જાય છે અને શ્વસનછિદ્રો દ્વારા બહાર નીકળે છે

અળસિયુ :-

  • અળસિયું ત્વચા દ્વારા શ્વસન કરે છે.અળસિયાની ત્વચા ભીની અને ચીકણી હોય છે. વાયુઓ તેમાંથી સરળતાથી પસાર થાય છે. દેડકા જેવા પ્રાણીઓ પાસે મનુષ્યની જેમ ફેફસા હોવા છતાં તે ત્વાચા દ્વારા શ્વન કરી શકે છે. જે ભીની અને ચીકણી હોય છે.

પાણીની અંદર શ્વાસોચ્છવાસ :-

  • માછલીમાં ઝાલરો પાણીમાં ઓગળેલા ઑક્સિજન દ્વારા શ્વસનમાં મદદ કરે છે . ઝાલરો એ બહારની તરફ નીકળેલી ત્વચા છે.ઝાલરો રૂધિરવાહિનીઓ સાથે સંકળાયેલી હોય છે.

વનસ્પતિમાં શ્વસન :-

  • વનસ્પતિ પણ પોતાના અસ્તિત્વ માટે શ્વસન કરે છે . તેઓ વાતાવરનમાંથી ઓક્સિજન લે છે અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ બહાર કાઢે છે . કોષોમાં ઠુકોઝનાં દહન માટે ઑક્સિજન વપરાય છે . અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ અને પાણી ઉત્પન્ન કરે છે . વનસ્પતિમાં દરેક ભાગમાં સ્વતંત્રપણે હવામાંથી ઑક્સિજન લઈ શકે છે અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ બહાર કાઢે છે . વનસ્પતિમાં અન્ય કોષોની જેમ મૂળમાં કોષોને પણ શક્તિ મેળવવા માટે ઑક્સિજનની જરૂરિયાત હોય છે . મૂળ જમીનના કણો વચ્ચે રહેલી જગ્યા માંથી ઓક્સિજન મેળવે છે.
  1. પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓમાં વહન
  • બધા સજીવોનું અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા માટે ખોરાક , પાણી અને ઑક્સિજનની જરૂર છે . શરીરનાં એક ભાગથી બીજા ભાગમાં પહોંચાડવું જરૂરી છે.

પરિવહનતંત્ર રૂધિર : –

  • જ્યારે શરીર પર ઘા પડે છે ત્યારે રૂધિર બહાર આવે છે . જે રૂધિરવાહિનીઓમાં વહે છે . તે પાચિત ખોરાકના ઘટકોનું નાના આંતરડાથી શરીરનાં વિવિધ ભાગો તરફ વહન કરે છે . તે ફેફસામાંથી ઑક્સિજનને શરીરના કોષો સુધી લઈ જાય છે.
  • રૂધિર બધા પદાર્થોનું વહન કરે છે તે એક પ્રવાહી છે . જેમાં વિવિધ પ્રકારના કોષો સમાવિષ્ટ થાય છે . ઑક્સિજનયુક્ત અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ યુક્ત રૂધિર ભેગુ ન થાય તે માટે હૃદય ચાર ખંડોનું બનેલું હોય છે . ઉપરનાં બે ખંડો ‘ કર્ણકો ‘ અને નીચેનાં બે ખંડો ક્ષેપકો ‘ તરીકે ઓળખાય છે . આ બંને પદડાને લીધે ઑક્સિજનયુક્ત અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ યુક્ત રૂધિર ભેગુ થતું નથી.

હ્ર્દયાનાં ધબકારા : –

  • હૃદયના ખંડોની દીવાલ એ સ્નાયુઓની બનેલી હોય છે . આ સ્નાયુઓનું લય અનુસાર સંકોચન અને વિકોચન જોવા મળે છે . તાલબદ્ધનું સંકોચન તેના વિકોચનને અનુસરીને એક ધબકારો સૂચવે છે.
  • ડૉક્ટર ‘ સ્ટેથોસ્કોપ ‘ નામના સાધનની મદદથી ધબકારા અનુભવે છે . એક અંગ્રેજ ચિકિત્સક , વિલિયમ હાર્વે એ રૂધિરનું પરિવહન શોધ્યું હતું.

પ્રાણીઓમાં ઉત્સર્જન : –

  • જ્યારે આપણા કોષો કાર્ય કરે છે . ત્યારે કેટલાક નકામા પદાર્થો મુક્ત થાય છે . તે ઝેરી હોય છે અને તેથી તે શરીર માંથી નિકાલ થવા ખૂબ જ જરૂરી છે . કોષો દ્વારા નકામા પદાર્થો ઉત્પન્ન થાય છે, તેનો નિકાલ થવાની પ્રક્રિયાને ઉત્સર્જન કહે છે. ઉત્સર્જન પ્રક્રિયા સાથે સંકળાયેલ વિવિધ ભાગો મળીને ઉત્સર્જનતંત્રની રચના કરે છે.

મનુષ્યમાં ઉત્સર્જનતંત્ર : – રૂધિરમાં રહેલા નકામાં પદાર્થોનો શરીરમાંથી નિકાલ થવો જોઇએ . રૂધિરમાં ગાળણની પ્રક્રિયા જરૂરી છે . મૂત્રપિંડની રૂધિર કેશિકાઓ દ્વારા આ કાર્ય કરે છે . જ્યારે રૂધિર બે મૂત્રપિંડ સુધી પહોંચે છે ત્યારે તેમાં ઉપયોગી અને નુકસાન કારક બંને પ્રકારનાં પદાર્થો જોવા મળે છે.

  • ઉપયોગી પદાર્થોનું રૂધિરમાં ફરીથી શોષણ થાય છે . પાણીમાં દ્રાવ્ય નકામો કચરો મૂત્ર સ્વરૂપે નિકાલ પામે છે . મૂત્રપિંડમાંથી મૂત્રનળી જેવી મૂત્રવાહિની દ્વારા મૂત્રાશયમાં જાય છે . તે મુત્રાશયમાં સંગ્રહાય છે અને મૂત્રમાર્ગ માંથી મૂત્રછિદ્ર દ્વારા બહાર નીકળે છે.
  • પુખ્ત વયના વ્યક્તિમાં આશરે 1 – 1.8 લિટર જેટલું મૂત્ર 24 કલાકમાં નીકળે છે . મૂત્રમાં 95 % પાણી . 5 % યુરિયા અને 2.5 % બીજા નકામા દ્રવ્યો આવેલાં હોય છે.પરસેવામાં પાણી અને ક્ષાર હોય છે.
  • પ્રાણીઓમાં નકામા રસાયણો શરીરમાંથી નીકળવાની પ્રક્રિયા પાણીની માત્રા પર અવલંબે છે . જળચર પ્રાણીઓ જેવા કે માછલીઓ , કોષોનો કચરો એમોનિયા સ્વરૂપે ઉત્સર્જન પામે છે , જે સીધો જ પાણીમાં ઓગળી જાય છે.
  • કેટલાક ભૂચર પ્રાણીઓ કે પક્ષીઓ જેવા કે ગરોળી કે સાપ અર્ધધન સફેદ પદાર્થ યુરિક એસિડ ઉત્સર્જન કરે છે. મનુષ્યમાં ઉત્સર્ગ દ્રવ્ય તરીકે યુરિયા જોવા મળે છે.
  • કેટલીકવાર મનુષ્યમાં મૂત્રપિંડની નિષ્ફળતાને કારણે રુધિરમાં નકામો કચરો ભેગો થાય છે. જ્યાં સુધી કૃત્રિમ મૂત્રપિંડ દ્વારા રુધિરને ગાળવમાં આવે ત્યાં સુધી જ વ્યક્તિને જીવિત રહી શકે છે. આ પધ્ધતિને ડાયાલિસિસ કહે છે.

વનસ્પતિમાં ઘટકોનું વહન : –

  • વનસ્પતિ જમીન માંથી પાણી અને ખનીજ તત્વોનું શોષણ કરે છે અને પર્ણો સુધી પહોંચાડે છે. પ્રકાશસંશ્લેષ્ણ દ્વારા કાર્બન ડાયોક્સાઇડ અને પાણીનો ઉપયોગ કરીને ખોરાક બનાવે છે.
  • ખોરાક એ ઊર્જાનો સ્ત્રોત છે અને દરેક કોષ ગ્યુકોઝના તૂટવાથી ઊર્જા પ્રાપ્ત કરે છે. આથી સજીવનાં દરેક કોષ પાસે ખોરાકનો જથ્થો પ્રાપ્ત હોવો જોઇએ.

પાણી અને ખનીજતત્વોનું વહન : –

  • વનસ્પતિ મૂળ દ્વારા પાણી અને ખનીજ ક્ષારોનું વહન કરે છે . મૂળ મૂળરોમ ધરાવે છે . મૂળરોમ પાણી અને પાણીમાં દ્રાવ્ય ખનીજક્ષારોના શોષન માટે મૂળની સપાટીમાં વધારો કરે છે . જમીનમાં કણો વચ્ચે રહેલું પાણી એ મૂળરોમનાં સંપર્કમા 6 હોય છે.
  • વનસ્પતિ પાણી અને ખનીજ ક્ષારોના વહન માટે પાઈપ જેવી વાહિની ધરાવે છે . આ વાહિનીઓ ચોક્કસ પ્રકારનાં કોષોની બનેલી હોય છે . જેને વાહકપેશી કહે છે . સજીવોમાં કોષોના સમુહ ચોક્કસ પ્રકારના કાર્ય કરવા માટે એક ગાય છે જેને પેશી કહે છે . પાણી અને ખનીજક્ષારોને વહન માટેની વાહકપેશીને જલવાહક પેશી કહે છે.
  • પર્ણ ખોરાક બનાવે છે . ખોરાકનું વહન વનસ્પતિના બધા ભાગોમાં થાય છે . આ પ્રક્રિયા વહક પેશી – અન્નવાહક પેશી ’ દ્વારા થાય છે . આમ , અન્નવાહક અને જલવાહક પેશી દ્વારા વનસ્પતિમાં ઘટકોનું વહન થાય છે.

બાષ્પોત્સર્જન :-

  • બાષ્પોત્સર્જનની ક્રિયા દ્વારા પર્ણમાં આવેલા પર્ણરંદ્ર દ્વારા પાણી બાષ્પ સ્વરૂપે નીકળે છે . પર્ણદ્વારા પાણીનું બાષ્પીભવન એ “ યુષક પુલ ‘ રચે છે . જે પાણીને ખૂબ જ ઊંચાઈ સુધી ઊંચા વૃક્ષોમાં પહોંચાડે છે . બાષ્પોત્સર્જનથી વનસ્પતિને ઠંડક પ્રાપ્ત થાય છે.
  1. વનસ્પતિમાં પ્રજનન
  • પોતાના જેવો જ નવો સજીવ ઉત્પન્ન કરવો એ દરેક સજીવનું લોક્ષણ છે.પિતૃમાંથી નવા સજીવો ઉત્પન્ન કરવાની ક્રિયાને પ્રજનન ‘ કહે છે.

પ્રજનનનાં પ્રકારો :-

  • મોટાભાગની વનસ્પતિ મૂળ , પ્રકાંડ અને પર્ણ ધરાવે છે . તેને વનસ્પતિક અંગો કહેવામાં આવે છે . ચોક્કસ સમયગાળાની વૃદ્ધિ પછી વનસ્પતિમાં પુષ્પ જોવા મળે છે . પુષ્પો વનસ્પતિમાં પ્રજનનનું કાર્ય કરે છે . પુષ્પો એ વનસ્પતિના પ્રજનનિક ભાગ છે.
  • પુષ્પમાં કાં તો નર ભાગ કે માદા ભાગ અથવા બંને નર અને માદા ભાગ જોવા મળે છે . વનસ્પતિ વિવિધ રીતે તેમના બાળકોડ ઉત્પન્ન કરે છે . તે મુખ્યત્વે બે રીતોમાં વહેંચાયેલા છે . ( 1 ) અલિંગી ( 2 ) લિંગી પ્રજનન
  • અલિંગી પ્રજનનમાં વનસ્પતિ બીજ વિના નવો છોડ ઉત્પન્ન કરે છે . જ્યારે લિંગી પ્રજનનમાં , નવો છોડ બીજમાંથી મેળવાય છે.

અલિંગી પ્રજનન : –

  • અલિંગી પ્રજનનમાં નવો છોડએ બીજ કે બીજાણુમાંથી મેળવાતો નથી.

વાનસ્પતિક પ્રજનન : –

  • આ એક પ્રકારનું અલિંગી પ્રજનન છે જેમાં નવો છોડ એ મૂળ , પ્રકાંડ , પ્રણ અને કલિકામાંથી ઉત્પન્ન થાય છે . અહીં પ્રજનન એ વનસ્પતિનાં ભગો દ્વારા થતું હોવાથી તેને વાનસ્પતિક પ્રજનન કહે છે.
  • અડુની વેલ ( મની વેલ ) , ગુલાબ , બટાકા , આદુ , શક્કરિયું , ડહાલિયા , થોર વગેરે વાનસ્પતિક પ્રજનન કરે છે . વાનસ્પતિક પ્રજનન દ્વારા વનસ્પતિ ઉગવા માટે ખૂબ જ ઓછો સમય લે છે . બીજમાંથી ઊગતી વનસ્પતિ કરતાં તેમાં ફૂલો અને ફળો ખૂબ જ ઝડપથી આવે છે.

કલિકા સર્જન :

  • યીસ્ટના કોષમાંથી એક નાનું બલ્બ જેવું પ્રલંબન જોવા મળે છે , જેને કલિકા કહે છે . કલિકા ધીરે ધીરે વિકાસ પામે છે અને પિતૃકોષથી અલગ થઈ નવા કોષ તરીકે વિકાસ પામે છે . નવો કોષ વૃદ્ધિ પામે છે , પુખ્ત બને છે અને બીજા ઘણા યીસ્ટ કોષો સર્જે છે.
  • કેટલીક વાર , બીજી કલિકાઓ મુખ્ય કલિકામાંથી સર્જાઇ કલિકાની સાંકળ બનાવે છે . જો આ પ્રક્રિયા ચાલુ રહે તો થોડા સમયમાં વિશાળ સંખ્યામાં યીસ્ટના કોષો જોવા મળે છે.

અવખંડન :

  • તળાવમાં અથવા સ્થિર પાણી લીલો ચીકણો જથ્થો જોવા મળે છે તેને લીલ કહે છે . જ્યારે પાણી અને પુરતા પોષક તત્વો મળી રહે ત્યારે લીલ ઊગે છે અને વિખંડન દ્વારા ખૂબ જ ઝડપથી વિકાસ પામે છે.
  • લીલનો તંતુ બે કે તેથી વધુ ટુકડાઓમાં તૂટે છે . આ તંતુઓ કે ટુકડાઓ નવા વ્યક્તિગત તંતુ તરીકે વર્તે છે.

બીજાણુ સર્જન : –

  • હવાની હાજરીમાં બીજાણુઓ દ્વારા બ્રેડના ટુકડા પર ફૂગ ઊગી નીકળે છે . બીજાણુઓ મુક્ત થઈને તે હવામાં તરતાં રહે છે . તે ખુબ જ હલકા હોવાથી લાંબુ અંતર કાપી શકે છે.
  • બીજાણુ અલિંગી પ્રજનન અંગ છે . દરેક બીજાણુ સખત રક્ષણાત્મક કવચ ધરાવે છે , જે ઊંચા તાપમાન અને ઓછા ભેજમાં પણ ટકી શકે છે . તેથી તેઓ લાંબા સમય સુધી અસ્તિત્વ ધરાવે છે.
  • જ્યારે અનુકૂળ સંજોગો પ્રાપ્ત થાય ત્યારે બીજાણુ અંકુરણ પામે છે અને એક નવા સજીવ તરીકે વિકસે છે . મૉસ અને હંસરાજ વગેરે બીજાણુ દ્વારા પ્રજનન ક્રિયા કરે છે.

લિંગી પ્રજનન :પુષ્પ એ વનસ્પતિનાં પ્રજનન અંગ છે . પુંકેસર એ નર પ્રજનન અંગ છે અને સ્ત્રીકેસર એ માદા પ્રજનન અંગ છે.

  • જે ફૂલો માત્ર સ્ત્રીકેસર અથવા માત્ર પુંકેસર ધરાવે છે , તેને એકલિંગી પુષ્પો કહે છે . જે ફૂલો સ્ત્રીકેસર અને પુંકેસર બંને ધરાવે છે તેને બ્રિલિંગી પુષ્પો કહે છે . મકાઈ , પપૈયા , કાકડી એકલિંગી પુષ્પો ધરાવે છે , જ્યારે સરસવ , ગુલાબ અને પેરુનિયા દ્રિલિંગી પુષ્પો ધરાવે છે.
  • નર અને માદા એકલિંગી પુષ્પો એક જ અથવા જુદા જુદા છોડ પર હોઈ શકે છે . પરાગાશય પરાગરજ ધરાવે છે , જે નરજન્યુઓ ઉત્પન્ન કરે છે . સ્ત્રીકેસર એ પરાગાસન , પરાગવાહિની અને અંડાશાય ધરાવે છે.
  • અંડાશય એક કે વધુ અંડકો ધરાવે છે . માદાજન્ય અથવા અંડકોષ અંડકમાં ઉત્પન્ન થાય છે . લિંગી પ્રજનનમાં એક નરજન્ય અને એક માદાજન્યુ ભેગા મળીને એક ફલિતાંડ બનાવે છે.

પરાગનયન :- સામાન્ય રીતે પરાગરજ સખત રક્ષણાત્મક કવચ ધરાવે છે . જે તેને સુકાઈ જતાં અટકાવે છે . પરાગરજ હલકી હોવાને કારણે તે સરળતાથી પવન અથવા પાણી દ્વારા વહન પામે છે . જીવજંતુઓ પુષ્પની મુલાકાત લે છે તે પોતાના શરીર પર પરાગરજ લઈ જાય છે . કેટલીક પરાગરજ તે જ પ્રકારના પુષ્પના પરાગાસન પર સ્થાપિત થાય છે.

  • પરાગાશયમાંથી પરાગરજનું પરાગાસન તરફનું વહન પરાગનયન કહેવાય છે . જો તે જ પુષ્પ પર પરાગરજ પરાગાસન પર સ્થાપિત થાય તો તેને સ્વપરાગનયન કહે છે . એક પુષ્પની પરાગરજ તે જ છોડના બીજા પુષ્પ અથવા તેના જેવા અન્ય છોડના પુષ્પના પરાગાસન પર સ્થાપિત થાય તો તેને પરાગનયન કહેવાય છે.

ફલન :-

  • જન્યુઓના સંયુગ્મથી રચાતા કોષને ફલિતાંડ કહે છે . નરજન્યુ અને માદાજન્યુનું સંયુમ્ન થવાની ક્રિયાને ફલન કહેવાય છે . ફલિતાંડ ત્યારબાદ ભુણમાં વિકસે છે.

ફળ અને બીજ નિર્માણ : –

  • ફલન પછી અંડાશય ફળમાં પરિણમે છે અને પુષ્પના બીજા ભાગો ખરી પડે છે . ફળ એ પાકી ગયેલું અંડાશય છે . અંડકોષમાંથી બીજ નિર્માણ પામે છે . બીજ રક્ષણાત્મક બીજાવરણમાં ભૂણ ધરવે છે.
  • કેટલાક ફળો માંસલ અને રસાળ હોય છે જેવાકે કેરી , સફરજ અને નારંગી . કેટલાક ફળો કઠણ હોય છે જેવા કે બદામ , અખરોટ વગેરે.

બીજ ફેલાવો :

  • કુદરતમાં એક જ પ્રકારના પુષ્પો જુદી – જુદી જગ્યાએ ઊગે છે . કારણ કે બીજ જુદી જુદી જગ્યાએ ફેલાય છે . વનસ્પતિને બીજના ફેલાવાની પ્રક્રિયાથી ફાયદો થાય છે .
  1. ગતિ અને સમય

ઝડપ : – એકમ સમયગાળામાં બે કે બેથી વધુ વાહનો પૈકી તેમણે કાપેલા અંતરની સરખામણી કરવાથી કર્યું વાહન ઝડપી ગતિ કરે છે તે શોધી કાઢવું વધુ સહેલું છે . તેથી કહી શકાય કે પદાર્થોએ એકમ સમયગાળામાં કાપેલા અંતરને ઝડપ કહેવાય છે.

  • જ્યારે એવું કહેવામાં આવે છે કે કારની ઝડપ 50 કિમી પ્રતિ કલાક છે તે અચળ ઝડપ દર્શાવતી નથી પરંતુ તે સરેરાસ ઝડપ દર્શાવે છે . ગાણીતિક રીતે ઝડપને નીચે મુજબ દર્શાવાય છે.

ઝડપ = કાપેલું અંતર / તે માટે લાગતો સમય

  • જો સુરેખ પથ પર ગતિ કરતા પદાર્થની ઝડપ બદલાતી રહે તો તેવી ગતિને અનિયમિત ગતિ કહે છે . જો પદાર્થ અચળ ઝડપે ગતિ કરતો હોય તો તેને નિયમિત ગતિ કહે છે.

સમયનું માપન : –

  • કુદરતમાં બનતી ઘણી ઘટનાઓ ચોક્કસ સમયગાળે પોતાનું પુનરાવર્તન કરે છે . ઉદાહરણ તરીકે , રોજ સવારે સૂર્ય ઊગે છે . એક સૂર્યોદય બાદ બીજા સૂર્યોદય સુધીના સમયગાળાને 1 દિવસ કહે છે.તે જે રીતે એક અમાસ પછી બીજી અમાસ વચ્ચેના માપેલા સમયગાળાને 1 માસ કહે છે . સૂર્યની ફરતે પૃથ્વીને 1 પરિક્રમણ પૂર્ણ કરવા માટે લાગતા સમયગાળાને 1 વર્ષ કહે છે . 1 દિવસ કરતા નાના સમયગાળાને માપવા ઘડિયાળનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
  • ઘડિયાળની કામગીરી જટિલ છે . તે આવર્તગતિનો ઉપયોગ કરે છે . આવર્તગતિનું સૌથી વધુ જાણીતું ઉદાહરણ સાદુ લોલક છે . લોલકમાં આવેલા ધાતુના ગોળાને લોલકનો બોબ ‘ કહે છે.
  • જ્યારે લોલકના ગોળાને એક બાજુથી થોડાક અંતરે લઈ જઈને મુક્ત કરવામાં આવે છે ત્યારે તે એક બાજુથી બીજી બાજુ ગતિ કરવા લાગે છે . સાદા લોલકની આ ગતિને આવર્તગતિ અથવા દોલન – ગતિ કહે છે . લોલકને એક દોલન પુર્ણ કરતા લાગતા સમયને “ આવર્તકાળ ‘ કહે છે.
  • હાલના સમયમાં , મોટા ભાગની ઘડિયાળ તથા સાંડા ઘડિયાળ એક અથવા એક કરતા વધુ સેલવાળા વિદ્યુત પરિપથો ધરાવે છે . આગડિયાળને “ ક્વાર્ટ્ઝ ક્લોક ‘ કહે છે.

સમય તથા ઝડપના એકમો :-

  • સમયનો મૂળભૂત એકમ સેકન્ડ છે . તેને ‘ s ‘ સંજ્ઞા વડે દર્શાવાય છે . સમયનાં મોટા એકમો મિનિટ ( m ) અને કલાક ( m ) છે . ઝડપ એ અંતર / સમય હોવાથી તેનો મૂળભૂત એકમ m/s છે . બધા એકમોની સંજ્ઞા હંમેશા એકવચનમાં જ લખાય છે. લોલકની શોધ ગેલેલિયો ગેલીલી એ કરી હતી.

ઝડપનું માપન :-

  • કાર કે મોટરસાઈકલમાં ઝડપ દર્શાવતું મીટર મુકેલું હશે તેને સ્પીડોમીટર ‘ કહે છે . તે ઝડપને સીધી જ km / h માં દર્શાવે છે . એક બીજું મીટર પણ આવે છે જે વાહને કાપેલું અંતર કાપે છે . આ મીટરને ઓડોમીટર ‘ કહે છે.
  1. વિદ્યુતપ્રવાહ અને તેની અસરો

વિદ્યુતના ઘટકોની સંજ્ઞા : –

  • વિદ્યુત કોષની સંજ્ઞામાં એજ પાતળી તથા લાંબી રેખાને સમાંતર બીજી ટૂંકી અને જાડી રેખા હોય છે . વિદ્યુતકોષમાં ધનધ્રુવ અને ઋણધ્રુવ એમ બે ધ્રુવો હોય છે . વિદ્યુતકોષની સંજ્ઞામાં લાંબી રેખા ધનધ્રુવ અને ટૂંકી જાડી રેખા ઋણધુવ દર્શાવે છે . – બે થી વધુ વિદ્યુતકોષનું જોડાણ કરવા માટે એક વિદ્યુતકોષનો ધનધ્રુવ ત્યાર પછીના વિદ્યુતકોષના ઋણધુવ સાથે જોડવામાં આવે છે . આવા બે કે વધુ વિદ્યુતકોષના જોડાણને બેટરી કહે છે . ધનધ્રુવ અને ઋણધ્રુવ દર્શાવવાં અનુક્રમે ‘ + ‘ અને ‘ – ‘ સંજ્ઞાનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
  • વિદ્યુત પરિપથમાં સ્વીચને ગમે ત્યાં ગોઠવી શકાય છે . જ્યારે સ્વીચ ON હોય ત્યારે પરિપથ ધનધ્રુવ થી ઋણ ધ્રુવ સુચી પૂર્ણ થાય છે અને તરત જ વિદ્યુત પ્રવાહ પરિપથમાં વહેવા લાગે છે . જ્યારે સ્વીચ OFF હોય ત્યારે વિદ્યુત પ્રવાહ પરિપથમાં વહેતો નથી.
  • બલ્બની અંદર પાતળો તાર હોય છે તેને ફિલામેન્ટ કહે છે . જ્યારે વિદ્યુત પ્રવાહ પસાર થાય ત્યારે તે પ્રકાશિત થાય છે.

વિદ્યુતપ્રવાહની ઉષ્મીય અસર : –

  • જ્યારે વાહકતાર માંથી વિદ્યુત પ્રવાહ પસાર થતો હોય ત્યારે તે ગરમ થાય છે . આ વિદ્યુતપ્રવાહની ઉષ્મીય અસર કહે છે . વિદ્યુત પ્રવાહની ઉષ્મીય અસરનો ઉપયોગ ઇલેક્ટ્રીક રૂમ હિટર અને રસોઇ બનાવવા થાય છે . તેમાં તારનું ગુંચળું હોય છે તેને એલિમેન્ટ કહે છે.
  • તારમાં ઉત્પન્ન તહતો ઉષ્માનો જથ્થો તેની બનાવટમાં વપરાયેલા દ્રવ્ય , તારની લંબાઈ તથા જાડાઈ પર આધાર રાખે છે.
  • વિદ્યુત પરિપથમાં જોડાણ માટે વપરાતા તાર સામાન્ય રીતે ગરમ થઈ જતા નથી . કેટલાક ખાસ પ્રકારની ધાતુમાંથી એવા તાર બનાવવામાં આવે છે કે , જેઓ મોટો વિદ્યુતપ્રવાહ પસાર થતા તરત જ પીગળીને તૂટી જાય છે . આવા તારને વિદ્યુતના ફ્યુઝ બનાવવામાં વપરાય છે.

વિદ્યુપ્રવાહની ચુંબકીય અસર :-

  • વિદ્યુતપ્રવાહની ચુંબકીય અસરને હાન ક્રિશ્ચિયન ઓટેંડ નામના વૈજ્ઞાનિક દ્વારા શોધવામાં આવી હતી.
  • જ્યારે વિદ્યુતપ્રવાહ પસાર થાય છે ત્યારે તે ચિંબક તરીકે વર્તે છે . જે વિદ્યુતપ્રવાહની ચુંબકીય અસર સુચવે છે . વાસ્તવમાં ચુંબક બનાવવા માટે વિદ્યુતપ્રવાહનો ઉપયોગ થાય છે.

વિદ્યુતચુંબક : –

  • જ્યારે તારની કૉઈલમાંથી વિદ્યુતપ્રવાહ પસાર કરવામાં આવે છે ત્યારે તે ચુંબક તરીકે વર્તે છે , જ્યારે વિદ્યુતપ્રવાહ બંધ કરવામાં આવે છે ત્યારે કૉઈલ ચુંબકત્વ ગુમાવે છે આવી કૉઈલને વિદ્યુત ચુંબક કહે છે.

વિદ્યુત ઘંટડી :-

  • વિદ્યુત ઘંટડીમાં વિદ્યુત ચુંબક આવેલું હોય છે . તેમાં લોખંડના ટૂકડા પર વીંટાળેલા વિદ્યુત તારનું ગૂંચળું ધરાવે છે . ગૂંચળું વિદ્યુત ચુંબક તરીકે વર્તે છે . વિદ્યુત છેડા પર હથોડી જેવી રચના ધરાવતી લોખંડની પટ્ટી નજીકના ભાગમાં ગોઠવેલી હોય છે . જ્યારે તેમાં વિદ્યુતપ્રવાહ પસાર થાય છે ત્યારે તે વિદ્યુત ચુંબક તરીકે વર્તે છે . આ પ્રક્રિયામાં છેડા પર રહેલી હથોડી સ્ટીલની કટોરી સાથે અથડાય છે અને અવાજ ઉત્પન્ન કરે છે.વિદ્યુત બલ્બની શોધ થોમસ આલ્વા એડિસને કરી હતી . આ ઉઅપરાંત તેમને ગ્રામોફોન ચલચિત્ર કેમેરા અને કાર્બન ટ્રાંસમીટર જેવી વિવિધ ટેલિફોનની શોધ કરી હતી.
  1. પ્રકાશ

પ્રકાશ હંમેશા સીધી રેખામાં ગતિ કરે છે

પ્રકાશનું પરાવર્તન : –

  • ચળકાટ ધરાવતી કોઇ પણ વસ્તુ પ્રકાશની દિશા બદલી શકે છે . પાણીની સપાટી અરીસા તરીકે વર્તે છે તે પણ પ્રકાશનો પથ બદલી શકે છે . કોઇપણ પૉલિશ કરેલી કે ચળકતી સપાટી અરીસા તરીકે વર્તે છે.
  • અરીસાઓ તેમના પર પડતા પ્રકાશનો માર્ગ બદલે છે . અરીસા વડે પ્રકાશની દિશા બદલાઈ જવાની ઘટનાને પ્રકાશનું પરાવર્તન કહે છે.
  • સમતલ અરીસાની સામે કોઇ વસ્તુ રાખતાં , તે વસ્તુ અરીસાની પાછળ હોય તેઓ આભાસ થાય છે જેને વસ્તુ પ્રતિબિંબ કહે છે . અરીસાની સામે જે છે તેને વસ્તુ ( ઑજેક્ટ ) કહે છે . આમ , સમતલ અરીસા વડે મળતું પ્રતિબિંબ સીધું અને તેના પરિમાણ જેટલું જ હોય છે.
  • સમતલ અરીસાની સામે કોઇ વસ્તુ અરીસાથી જેટલા અંતરે છે તેટલા જ અંતરે વસ્તુનું અરીસામાં પ્રતિબિંબ મળે છે . સમતલ અરીસામાં બાજુઓ ઉલટાય જાય છે.

ગોલીય અરીસો : –

  • જો ગોલીય અરીસાની અંદરની ( અંતર્ગોળ ) સપાટી પરાવર્તક હોય તો તેને અંતર્ગોળ અરીસો કહે છે . ગોલીય અરીસા બહારની ( બહિર્ગોળ ) સપાટી પરાવર્તક હોય તો તેને બહિર્ગોળ અરીસો કહે છે.

અંતર્ગોળ અરીસો : –

  • અંતર્ગોળ અરીસા વડે રચાતું પ્રતિબિંબ પડદા પર વાસ્તવિક ( સાચું ) હોય છે . યાદ રાખો કે સમતલ અરીસા વડે મળતા પ્રતિબિંબને પડદા પર મેળવી શકાતું નથી તેથી તેને આભાસી પ્રતિબિંબ કહે છે.
  • અંતર્ગોળ અરીસા વડે મળતું પ્રતિબિંબ , વસ્તુના પરિમાણ કરતાં નાનું કે મોટું હોઈ શકે . વળી , તે પ્રતિબિંબ વાસ્તવિક અથવા આભાસી હોઈ શકે છે.
  • અંતર્ગોળ અરીસાનો ઉપયોગ ડૉક્ટર આંખ , કાન , નાક અને ગળાની તપાસ કરવા થાય છે . ટોર્ચ , કાર તથા સ્કૂટરની હેડલાઇટના પરાવર્તક પણ અંતર્ગોળ આકાર ધરાવે છે .

બહિર્ગોળ અરીસો : –

  • વાહનોમાં પાછળની વસ્તુ જોવા માટે બહિર્ગોળ અરીસાનો ઉપયોગ થાય છે.

લેન્સ વડે રચાતા પ્રતિબિંબો:-

  • મેગ્નિફાઇંગ ગ્લાસ ( સૂક્ષ્મદર્શક કાચ ) નો ઉપયોગ નાની વસ્તુને જોવા માટે થાય છે , તે બહિર્ગોળ લેન્સ છે . ચશ્માં , ટેલિસ્કોપ અને માઇક્રોસ્કોપમાં લેન્સનો બહોળો ઉપયોગ થાય છે . જે લેન્સ કિનારીના ભાગ કરતા વચ્ચેના ભાગમાં જાડા જણાય તેને બહિર્ગોળ લેન્સ કહે છે.
  • જે લેન્સ કિનારી કરતા વચ્ચેના ભાગમાં પાતળા જણાય તેમને અંતર્ગોળ લેન્સ કહે છે . અહીં નોધવું જરૂરી છે કે લેન્સ એ પારદર્શક હોય છે માટે તેમાંથી પ્રકાશ પસાર થઈ શકે છે.
  • બહિર્ગોળ લેન્સ તેના પર આપાત થતા પ્રકાશનું અભિસરણ ( અંદર તરફ વળવું ) કરે છે . તેને અભિસારી લેન્સ કહે છે . જ્યારે અંતર્ગોળ લેન્સ તેના પર આપાત થતા પ્રકાશનું અપસરણ ( બહાર તરફ વળવું ) કરે છે , માટે તેને અપસારી લેન્સ કહે છે.
  • અંતર્ગોળ લેન્સ વડે મળતું પ્રતિબિંબ હંમેશા આભાસી , ચતું અને પરિમાણની દૃષ્ટિએ નાનું હોય છે.

સૂર્યપ્રકાશ : –

  • સામાન્ય રીતે વરસાદ પડી ગયા પછી જ્યારે આકાશમાં સૂર્ય નીચેના ભાગમાં હોય ત્યારે મેઘધનુષ્ય દેખાય છે . આકાશમાં મેઘધનુષ્ય મોટી ચાપ સ્વરૂપે ઘણા રંગો ધરાવતું દેખાય છે.
  • મેઘધનુષ્યમાં સાત રંગો આવેલા હોય છે , તેમાં લાલ , નારંગી , પીળો , લીલો , વાદળી , ભૂરો તથા જાંબલી(યાદ રાખો નીચે થી ઉપર તરફ: જા,નિ,વા,લી,પી,ના,રા) હોય છે
  • સૂર્યપ્રકાશ સાત રંગોનો બનેલો હોય છે તેને સફેદ પ્રકાશ કહેવામાં આવે છે . તેનો અર્થ એ થાય કે સફેદ પ્રકાશ સાત રંગો ધરાવે છે.
  • જ્યારે સાત રંગ ધરાવતી તકતીને સૂર્યપ્રકાશની હાજરીમાં ઝડપથી ભ્રમણ કરવામાં આવે ત્યારે બધા રંગો પરસ્પર ભળી જાય છે અને તકતી સફેદ જણાય છે . આ તકતીને ‘ ન્યૂટનની તકતી ‘ ના નામથી ઓળખવામાં આવે છે.

યાદ રાખો :

પ્રકાશ સીધી રેખામાં ગતિ કરે છે.

  • જે પ્રતિબિંબને પડદા પર મેળવી શકાય છે તેને વાસ્તવિક ( સાચું ) પ્રતિબિંબ કહે છે.
  • અરીસા વડે મળતા પ્રતિબિંબમાં વસ્તુ ડાબી બાજુ એ પ્રતિબિંબની જમણી બાજુ દેખાય છે અને વસ્તુની જમણી બાજુ એ પ્રતિબિંબની ડાબી બાજુ તરીકે દેખાય છે.
  • અંતર્ગોળ અરીસો સાચું અને વાસ્તવિક પ્રતિબિંબ રચી શકે છે. જ્યારે વસ્તુ અરીસાથી તદ્દન નજીક હોય ત્યારે રચાતું પ્રતિબિંબ આભાસી , ચતું અને વિવર્ધિત ( વિસ્તૃત ) હોય છે.
  • બહિર્ગોળ અરીસા વડે રચાતું પ્રતિબિંબ ચતું , આભાસી તથા વસ્તુના પરિમાણ કરતા નાનું હોય છે . > બહિર્ગોળ લેન્સ વાસ્તવિક અને ઉલટું પ્રતિબિંબ રચી શકે છે . જ્યારે વસ્તુને ભેંસની તદ્દન નજીક ગોઠવવામાં આવે ત્યારે આભાસી , ચતું અને વિવિર્ધિત પ્રતિબિંબ રચાય છે . વસ્તુનું વિવર્ધિત પ્રતિબિંબ જોવા માટે જ્યારે બહિર્ગોળ લેન્સ વાપરવામાં આવે છે ત્યારે મેગ્નિફાઇંગ ગ્લાસ કહે છે.
  • અંતર્ગોળ લેન્સ હંમેશા ચતું , આભાસી અને વસ્તુના પરિમાણ કરતા નાનું પ્રતિબિંબ રચે છે.
  • સફેદ પ્રકાશ સાત રંગોનું મિશ્રણ છે.
  1. પાણી : એક અમુલ્ય સ્ત્રોત :

પાણી છે તો કાલ છે.

જો પાણી છે તો તમારું ભવિષ્ય સુરક્ષિત છે.

  • 22 માર્ચનો દિવસ વિશ્વ જળ દિવસ ‘ ના સ્વરૂપે ઉજવાય છે . બધા જ વ્યક્તિઓને પાણીના સંરક્ષણ પ્રત્યેના મહત્વની તરફ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા માટે જ આપણે પ્રત્યેક વર્ષે જળ દિવસની ઉજવણી કરીએ છીએ.
  • પીવા માટે પાણી , ધોવા માટે , રસોઈ બનાવવા માટે અબે યોગ્ય સફાઈ જાળવી રાખવા માટે સંયુક્ત રાષ્ટ્ર દ્વારા ભલામણ કરવામાં આવેલ પાણીની ન્યૂનતમ માત્રા પ્રતિ દિન 50 લિટર પ્રતિ વ્યક્તિ છે.
  • વર્ષ 2003 ને આંતરરાષ્ટ્રીય મીઠા પાણી ( ફ્રેશ વોટર ) નું વર્ષ તરીકે ઉજવણી કરવામાં આવી હતી . જેથી લોકોને આ પ્રાકૃતિક સંસાધનની સતત ઘટતી જતી ઉપલબ્ધતા વિશે જાગૃત કરી શકાય.

કેટલું પાણી ઉપલબ્ધ:

  • પૃથ્વી સપાટી પર લગભગ 71 % ભાગ પાણીથી ઢંકાયેલો છે . પૃથ્વી પર ઉપસ્થિત લગભગ બધું પાણી સમુદ્રો અને મહાસાગરો , નદીઓ , સરોવરો , ધ્રુવીય બરફ , ભૂમિગત જળ અને વાતાવરણમાં જોવા મળે છે.

પાણીનાં સ્વરૂપો : –

  • જળચક્ર દ્વારા પરિવહન પામતું પાણી ત્રણ સ્વરૂપો જેવા કે ઘન , પ્રવાહી અને વાયુમાંથી કોઇપણ એક સ્વરૂપમાં પૃથ્વી પર જોવા મળે છે . ઘન સ્વરૂપમાં પાણી બરફ સ્વરૂપે ધ્રુવો પર , બરફથી ઢંકાયેલા પર્વતો અને હિમનદીઓમાં જોવા મળે છે . પ્રવાહી સ્વરૂપમાં પાણી મહાસાગરો , ઝરણાંઓ , નદીઓ અને ભૂ – તલમાં પણ જોવા મળે છે. વાયુ સ્વરૂપે આપણી આસપાસ વાતાવરણમાં પાણીની વરાળ સ્વરૂપે હોય છે.
  • પાણી તેના આત્રણ સ્વરૂપમાં સતત સક્રિય પરિવર્તન પામતું રહે છે , જેના દ્વારા પૃથ્વી પરના પાણીનો કુલ જથ્થો અચળ રહે છે.
  • પાણીનો એક મહત્વનો સ્ત્રોત : ભૂમિજળ –
  • જમીનમાં ભેજ તે જમીનમાં રહેલા પાણીનો નિર્દેશિત કરે છે. ઊંડે સુધી ખાડો ખોદવામાં આવે તો જમીનના કણો વચ્ચેના અવકાશ તથા ખડકો વચ્ચેનો અવકાશ પાણીથી ભરાયેલા હોય છે , સંગ્રહાયેલા આ પાણીના ઉપરના સ્તરને ભૂમિય જળસ્તર કહેવામાં આવે છે.

ભૂમિય જળસ્તરમાં ઘટાડો :

  • ભૂમિય જળને આપણે બહાર કાઢીએ છીએ તેનું કુદરતી રીતે પુનઃ પૂર્તિ થઈ જાય છે જો પર્યાપ્ત માત્રામાં પુનઃ પૂર્તિ ન થાય તો જળસ્તર નીચે ઉતરી જાય છે . તેના અનેક કારણો હોય છે . જન સંખ્યામાં વધારો , ઔદ્યોગિક તથા કૃષિની પ્રવૃતિઓ ભૂમિય જળસ્તરને અસર કરવાના કેટલાક સામાન્ય કારકો છે.
  • ભૂમિય જળસ્તરને ઓછું કરવાળું અન્ય કારક જંગલોનો નાશ અને પાણીના અંતઃ સ્ત્રવણ માટે અસરકારક વિસ્તારમાં ઘટાડો છે.

વધતી જતી વસતી : –

  • વસતી વધારો થવાથી ઘરો , દુકાનો , કાર્યાલયો અને રોડના નિર્માણની માંગમાં વધારો થઈ જાય છે . આનાથી ખેતીલાયક જમીન , બગીચાઓ અને રમતના મેદાનો જેવા ખુલ્લા ક્ષેત્રોમાં ઘટાડો થાય છે.
  • તેના કારણે ભૂમિમાં વરસાદના પાણીના અંતઃસ્ત્રવણમાં ઘટાડો થઈ જાય છે . નિર્માણ કાર્ય માટે પણ વિપુલ પ્રમાણમાં પાણીની જરૂરિયાત હોય છે . તેની માટે પ્રાપ્ય ભૂમિજળનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.

વધતા જતા ઉદ્યોગો :

  • બધા જ ઉદ્યોગો દ્વારા પાણીનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે . આપના ઉપયોગમાં લેવાતી લગભગ બધી વસ્તુઓના ઉત્પાદનમાં ક્યાંક ને ક્યાંક પાણીની આવશ્યકતા રહેલી છે . ઉદ્યોગોની સંખ્યા સતત વધી રહી છે . મોટાભાગનાં ઉદ્યોગોમાં ભૂમિમાંથી પાણી બહાર કાઢવામાં આવે છે.

પાણીનું વિતરણ : –

  • અનેક કારણોને લીધે વિશ્વમાં વિભિન્ન ક્ષેત્રોમાં પ્રાપ્ત પાણીના વિતરણમાં ઘણી અસમાનતા છે . કેટલાક સ્થાનો પર સારો વરસાદ પડે છે અને તે પાણીથી સમૃદ્ધ છે.તેનાથી વિપરીત , રણપ્રદેશોમાં ઘણો ઓછો વરસાદ પડે છે.
  • આપના દેશમા કેટલાક જગ્યાએ વરસાદથી પૂર આવે છે તો કેટલાક પ્રદેશમાં દુષ્કાળની સ્થિતિ સર્જાય છે.

જળ વ્યવસ્થાપન : –

  • વરસાદનું મોટા ભાગનું પાણિ વહી જાય છે . જે કુદરતી સ્ત્રોતનોઇ વ્યય છે . વરસાદનાં પાણીનો ઉપયોગ ભૂમિ જળની સપાટી વધારવા થઈ શકે છે . જેને “ જળ સંગ્રહ ” અથવા “ વર્ષો સંગ્રહ કહેવાય છે . જળની પુનઃ પૂર્તિ માટ

જળ વ્યવસ્થાપન : – વરસાદનું મોટા ભાગનું પાણિ વહી જાય છે . જે કુદરતી સ્ત્રોતનોઇ વ્યય છે . વરસાદનાં પાણીનો ઉપયોગ ભૂમિય જળની સપાટી વધારવા થઈ શકે છે . જેને જળ સંગ્રહ ” અથવા “ વર્ષો સંગ્રહ કહેવાય છે . જળની પુનઃ પૂર્તિ માટે વાવ ની વ્યવસ્થા હોય છે.

  • ગુજરાતમાં કચ્છ વિસ્તારમાં ભુજપુર નામની જગ્યાએ અનિયમિતરૂપે વરસાદ પડે છે . અહીં શુદ્ધ જળનો એકમાત્ર સ્ત્રોત ભૂમિજળ જ છે , કરણ કે આ વિસ્તારની નદીઓ સંપૂરણ વર્ષ દરમિયાન જળથી ભરપૂર રહેતી નથી.
  • 989 માં ગ્રામવાસીઓએ બિનસરકારી સંગઠન સાથે જોડાઇને વરસાદના પાણીનો સંગ્રહ કરવાનું નક્કી કર્યું . રુકમાવતી નદી અને અનેક સહાયક નદીઓ પર 18 જેટલા ચેક – ડેમ બાંધવામાં આવ્યા . જેથી ભૂમિગત જળનું સ્તર ઊંચુ આવ્યુ છે.
  1. જંગલો આપણી જીવાદોરી

જંગલો એ લીલા ફેફસાં છે અને કુદરતનું જળશુદ્ધીકરણ તંત્ર છે.

  • જંગલમાં વિવિધ વૃક્ષો સાલ , સાગ , સેલમ , સીસમ , લીમડો , ખાખરો , અંજીર , ખેર , આમળા , વાંસ , કાચનાર અને કેટલીક ઔષધીઓ વૃક્ષો જોવા મળે છે.
  • જંગલો વિવિધ વનસ્પતિઓ , પ્રાણીઓ અને સુક્ષ્મજીવો ધરાવતું તંત્ર છે.
  • જંગલોમાં સૌથી ઉપરનું સ્તર વૃક્ષો દ્વારા , તેની નીચે ક્ષુપ અને સૌથી નીચે છોડવાઓ સ્વારા બનાવવામાં આવે છે.
  • જુદા – જુદા પ્રકારના વાનસ્પતિક સ્તરો પ્રાણીઓ , પક્ષીઓ અને કીટકોને ખોરાક અને રહેઠાણ પૂરું પાડે છે.
  • જંગલોનાં જુદા – જુદા ઘટકો એકબીજા પર આધારિત છે.
  • જંગલો વધતાં અને બદલાતા રહે છે , અને પુનઃ સર્જન પામતા રહે છે. જંગલમાં જમીન , પાણી , હવા અને સજીવો વચ્ચે આંતર ક્રિયાઓ જોવા મળે છે. કે જંગલો જમીનનું ધોવાણથી અટકાવે છે.જંગલો વાતાવરણ , જળચક્ર અને હવાની ગુણવત્તાને અસર કરે છે .
  1. દૂષિત પાણીની વાર્તા
  • સિવેઝ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટની જનીકમાં નીલગીરીના વૃક્ષો વાવવા જોઇએ.આ વૃક્ષો વધારાનું નકામું પાણી શોષી લે છે અને શુદ્ધ રીતે બાષ્પ સ્વરૂપે વાતાવરણમાં મુક્ત કરે છે.

વર્મી પ્રોસેસીંગ શૌચાલય :-

  • ભારતમાં એવા શૌચાલયો બનાવવામાં આવ્યાં છે કે , જેમાં માનવ મળની અળસિયા દ્વારા પ્રક્રિયા કરવામાં આવે છે . આ એક પ્રકારનો નવતર પ્રયોગ છે . જેમાં મનુષ્ય મળ ઉપર ઓછા આણીના ઉપયોગ દ્વારા સલામત સલામત રીતે પ્રક્રિયા ક કરવામાં આવે છે.આ શૌચાલયોની ક્રિયાવિધિ ખૂબ જ સરળ અને સ્વાથ્યપ્રદ છે . માનવ મળ સંપૂર્ણ પણે વમકકમાં રૂપાંતરિત થાય છે. જે જમીનની ફળદ્રુપતાનો સારો સ્ત્રોત છે.
  • નકામું પાણી એ ઘરો , ઉદ્યોગો , કૃષિક્ષેત્રો અને અન્ય માનવીય ક્રિયાઓ દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે. જેને સિવેઝ કહે છે.સિવેઝ એ ગંદુ પાણી છે જે પાણી અને ભૂમિને પ્રદૂષિત કરે છે.