• ઉપનિષદો:
  • કુલ 108 ઉપનિષદો છે.
  • પ્રથમ ઉપનિષદ: ‘ઐતરેય ઉપનિષદ’
  • સત્યમેવ જયતે: મુંડક ઉપનિષદમાંથી લેવામાં આવ્યું છે.
  • ઋગ્વેદ પ્રમાણે મહાયજ્ઞો:
  • પિતૃ યજ્ઞ
  • ભૂત યજ્ઞ
  • પુરુષ યજ્ઞ
  • દેવ યજ્ઞ
  • બ્રહ્મ યજ્ઞ
  • ઉપવેદ:
  • ધનુર્વેદ
  • ગાંધર્વવેદ
  • શિલ્પવેદ
  • આયુર્વેદ
  • આઠ પ્રકારના વિવાહ:
  1. બ્રહ્મ વિવાહ: જ્ઞાતિમાં વિવાહ
  2. દૈવ વિવાહ: યજ્ઞ કરાવનાર બ્રાહ્મણ સાથે વિવાહ
  3. પ્રાજાપત્ય વિવાહ: દહેજ વગર યોગ્ય વ્યક્તિ સાથે વિવાહ
  4. આર્ષ વિવાહ: ગાય-બળદનું દાન આપી કરેલ વિવાહ
  5. ગાંધર્વ વિવાહ: કન્યા સાથે વરની ઈચ્છા મુજબના વિવાહ
  6. આસુર વિવાહ: કન્યાના પિતાને પૈસા આપીને થતાં વિવાહ
  7. રાક્ષસ વિવાહ: કન્યાનું અપહરણ કરી મરજી વિરુધ્ધ વિવાહ
  8. પિશાચ વિવાહ: કન્યાને નશો કરાવી બળાત્કાર ગુજારી નિદ્રાધિન અવસ્થામાં વિવાહ


  • નદીના પ્રાચીન અને આધુનિક નામ:
પ્રાચીન આધુનિક
વિતસ્તા ઝેલમ
આસિકની ચિનાબ
બિપાશા બિયાસ
પુરુષિણી રાવી
સતુદ્રી સતલજ
ગોમલ ગોમતી
સૂર્યપુત્રી તાપી
  • વેદાંગ/વેદાંત:
વેદાંગ લેખક પ્રયોજન
શિક્ષા ગૌતમ સ્વરવિજ્ઞાન
કલ્પ કણાદ અનુષ્ઠાન
વ્યાકરણ પાણિની વ્યાકરણ
નિશક્ત કપિલ શાસ્ત્ર
છંદ જૈમિની પિંગળશાસ્ત્ર
જ્યોતિષ બાદરાયણ ખગોળવિજ્ઞાન
  • સૌ પ્રથમ બ્રાહ્મણગ્રંથ: શતપથ
  • પુરાણો:
  • કુલ 18 છે.
  • મૃત્યુ જેવા પ્રસંગોમાં ‘ગરુડ પુરાણ વંચાય છે.
  • દર્શનશાસ્ત્રો:
  • યોગદર્શન: પતંજલિ
  • ન્યાયદર્શન: ગૌતમમુનિ
  • પૂર્વ મિમાસા: જૈમિનિ
  • સાંખ્યદર્શન: કપિલમુનિ
  • વૈશેષિક: કણાદ
  • ઉત્તર મિમાસા: બાદરાયણ(કુમારીલ ભટ્ટ)
  • વિષ્ણુ ભગવાનનાં 10 અવતાર:
  • (1)મત્સ્ય (2)કુર્મ (3)વરાહ (4)નૃસિંહ (5)વામન ( 6)પરશુરામ (7)રામ (8)કૃષ્ણ (9)બુધ્ધ (10) કલ્કી
  • વૈદિક સંસ્કૃતિ:
  • આર્યોના સમયને બે ભાગમાં વહેંચી શકાય. (1) વૈદિક સંસ્કૃતિ (2) ઉત્તર વૈદિક સંસ્કૃતિ
  • વૈદિક સંસ્કૃતિ દરમિયાન સૌ પ્રથમ ઋગ્વેદ, ત્યારબાદ સામવેદ, યજુર્વેદ, અથર્વવેદ અસ્તિત્વમાં આવ્યા.
  • આ સમયગાળો વૈદિકયુગ તરીકે ઓળખાય છે.
  • વૈદિક સંસ્કૃતિમાં ગાયને સૌથી પવિત્ર માનવામાં આવતી.
  • જીવનના ચાર ધ્યેય: (1) ધર્મ (2) અર્થ (3) કામ (4) મોક્ષ
  • સમાજમાં આશ્રમ વ્યવસ્થા દાખલ કરી:

જીવનની ચાર અવસ્થાઓ:

  • બ્રહ્મચર્યાશ્રમ: 1 થી 25 વર્ષ વિદ્યાઅભ્યાસ
  • ગૃહસ્થાશ્રમ: 26 થી 50 વર્ષ લગ્નજીવન
  • વાનપ્રસ્થાન: 51 થી 75 વર્ષ મોહમાયા ત્યાગ
  • સન્યાસ્થાશ્રમ: 76 થી 100 વર્ષ સન્યાસી
  • મેગેસ્થનીઝના પુસ્તક ઈન્ડિકા માં વર્ણવેલ 7 પ્રકારના સમાજ:
  • બ્રાહ્મણ
  • ખેડુત
  • શિકારી અને પશુપાલક
  • શિલ્પી અને કારીગર
  • સૈનિક
  • અમલદારો
  • ગુપ્તચર
  • સાહિત્ય:
  • રામાયણ: વાલ્મિકી. મહાભારત: વેદવ્યાસ(રચયિતા), ગણેશજી(લખનાર)
  • ભગવદ્દગીતા: વેદવ્યાસ (માતા: મત્સ્યગંધા, પિતા: પરાશર મુનિ)
  • મનુસ્મૃતિ: મનુષ્યે પાળવાલાયક નિયમો. (મનુ રાજા કાયદાના નિષ્ણાંત હતા.)
  • વેદોની ભાષા સંસ્કૃત હતી.
  1. સંગમ સાહિત્ય:
  • પ્રથમ સંગમસભા ‘મદુરાઈ’ ખાતે મળી

તે સમયમાં આંક્રુંત્યમ, પરિપદલ, મુદુનારે, કાલરિયાત્વકે જેવા ગ્રંથોની રચના થઈ.

  • બીજી સંગમસભા ‘કપટપુરમ્’ ખાતે મળી.

જે અત્યારે દરિયામાં ગરકાવ છે.

તે સમયમાં ‘તોલકય્યિમ’, ‘મોપુર્ણમ્’ વગેરે ગ્રંથોની રચના થઈ.

  • ત્રીજી સંગમસભા ફરી ‘મદુરાઈ’ ખાતે મળી.

તે સમય દરમિયાન નાતરુણે, કૃથે નેઘુનથો વગેરે પુસ્તકોની રચના થઈ

  1. જૈન ધર્મ:
  • સ્થાપક: મહાવીર સ્વામી
  • મૂળનામ: વર્ધમાન
  • જન્મ: ઈ.સ.પૂર્વે 550માં વૈશાલી(બિહાર) (કુંડગ્રામ/ક્ષત્રિયકુંડ)
  • માતા: ત્રિશલા. પિતા: સિધ્ધાર્થ
  • પુત્રી: પ્રિયદર્શના
  • જમાઈ: જામાલીસ
  • પત્નીનું નામ: યશોદા
  • ગૃહત્યાગ: 30 વર્ષે
  • પ્રથમ ઉપદેશ: રાજગૃહ
  • ઉપદેશની ભાષા: પ્રાકૃત
  • આયુષ્ય: 72 વર્ષ
  • મૃત્યુ: પાવાપુરી(બિહાર)
  • જૈન ધર્મના ત્રિરત્ન: (1) સમયક્ દર્શન (2) સમયક્ જ્ઞાન (3) સમયક્ ચારિત્ર્ય
  • જૈન ધર્મના 2 સંમેલન: (1) પાટલીપુત્ર (અધ્યક્ષ: સ્થુળભદ્ર) (2) વલભી (અધ્યક્ષ: સમીકામગણ)
  • જૈન ધર્મના 2 સંપ્રદાય: (1) શ્વેતામબર (2) દિગમ્બર
  • એકમાત્ર મહિલા તીર્થંકર: મલ્લિનાથ
  • ધર્મગ્રંથ: આગમ, કલ્પસૂત્ર
  • 24 તીર્થંકરોમાં પહેલાં આદિનાથ (ઋષભદેવ) અને 24માં મહાવીર સ્વામી
  • જૈન ધર્મના તીર્થંકર અને ચિહ્ન:
  • ઋષભદેવ: આંખલો/સાંઢ
  • અજીતનાથ: હાથી
  • સંભવનાથ: ઘોડો
  • નૈમીનાથ: શંખ
  • પાર્શ્વનાથ: સાપ
  • મહાવીર: સિંહ
  1. બૌધ્ધ ધર્મ:
  • સ્થાપક: ગૌતમ બુધ્ધ
  • જન્મ: ઈ.સ.પૂર્વે 563 નેપાળ સ્થિત કપિલવસ્તુના લુમ્બિની વનમાં
  • માતા: મહામાયા
  • પાલકમાતા: ગૌતમી
  • પિતા: શુધ્ધોધન
  • પત્નિનું નામ: યશોધરા
  • પુત્ર: રાહુલ
  • સારથિ: ચન્ના
  • ઘોડો: કંઠક
  • ગૃહત્યાગ: 29 વર્ષે (મહાભિનિષ્ક્રમણ)
  • પ્રથમ ઉપદેશ: સારનાથ(ધર્મચક્રપ્રવતર્ન)
  • ઉપદેશની ભાષા: પાલી
  • મૃત્યુ: કુશીનગર(ઉત્તરપ્રદેશ)
  • અષ્ટાંગમાર્ગ: (1) સમ્યક્ દ્રષ્ટિ (2) સમ્યક્ વચન (3) સમ્યક્ સંકલ્પ (4) સમ્યક્ કર્મ (5) સમ્યક્ વ્યાયામ (6) સમ્યક્ સ્મૃતિ (7) સમ્યક્ આજીવિકા (8) સમ્યક્ સમાધિ
  • મુખ્યગ્રંથ: ત્રિપિટક (વિનયપિટક, સુતપિટક, અભિધમ્મપિટક)
  • બુધ્ધના પુન: જન્મની વાર્તાઓ: ‘જાતકકથાઓ’
  • અન્ય મહત્વના ગ્રંથો: ‘મિલન્દપન્હો’ના લેખક નાગસેન છે.
  • મહ્ત્વના પુસ્તકો: દિપવંશ અને મહાવંશ, મહાવાસ્તુ, બુધ્ધચરિતમ્, સૌંદર્યનાઘ વગેરે
  • બૌધ્ધ ધર્મના 4 દ્દશ્ય: (1) રોગી (2) વૃધ્ધ (3) નનામી (4) સાધુ
  • બૌધ્ધ ધર્મના ત્રિરત્નો: (1) બૃહદ (2) ધર્મ (3) સંઘ
  • ચાર બૌધ્ધ સભાઓ:
  • સપ્તવર્ણી રાજગૃહ: રાજા અજાતશત્રુ (હર્યક વંશ)
  • વૈશાલી: રાજા કાલાશોક (શીશુનાગ વંશ)
  • પાટલીપુત્ર: રાજા અશોક (મોર્યયુગ) (અભિધમ્મ પિટકની રચના)
  • કુંડલભવન વિહાર(કાશ્મીર): રાજા કનિષ્ક (કૃષાણ)
  • ચોથી ધર્મસભા વખતે બૌધ્ધ ધર્મના બે ફાંટા પડ્યા: (1) મહાયાન (2) હિનયાન
  • અને (3) નિયો છે, જે ડૉ.આંબેડકર દ્વારા શરૂ કરવામાં આવેલ છે.