ગુજરાતી સાહિત્ય સંસ્થાઓ

                                 ગુજરાત વર્નાક્યુલર સોસાયટી / ગુજરાત વિદ્યાસભા : (ગુજરાતની સૌથી જૂની સાહિત્યિક સંસ્થા)

  • સ્થાપના: 26 ડિસેમ્બર 1848
  • સ્થળ: અમદાવાદ
  • પ્રકાશન: બુદ્ધિપ્રકાશ
  • બુદ્ધિપ્રકાશ એ સંસ્થાનુ મુખપત્ર છે.
  • આ સંસ્થા દ્વારા “વરતમાન” નામનુ મુખપત્ર શરૂ કરવામાં આવ્યુ હતુ
  • ગુજરાતની પ્રથમ સાહિત્ય સંસ્થા અને સૌથી જૂની.
  • પાછળથી ગુજરાત વિદ્યાસભા તરીકે ઓળખાઇ.                   
  •           ગુજરાત સાહિત્ય સભા:
  • સ્થાપના: 1904
  • સ્થાપક: રણજિતરામ વાવાભાઇ મહેતા
  • સ્થળ: અમદાવાદ
  • પુરસ્કાર: રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક
  • 1928 થી આપવામાં આવે છે.
  • પ્રથમ: ઝવેરચંદ મેઘાણી
  • ઉદ્દેશ્ય: “ ગુજરાતી સાહિત્યનો બને તેટલો બહોળો વિસ્તાર કરવો. તેમજ બનતા પ્રયાસે લોકપ્રિય કરવું. 
  •            ગુજરાત સાહિત્ય પરિષદ:
  • સ્થાપના: 1905
  • સ્થાપક: રણજિતરામ વાવાભાઇ મહેતા
  • સ્થળ: અમદાવાદ
  • પ્રકાશન: પરબ (માસિક),
  • ભાષાવિમર્શ (ત્રિમાસિક)
  • પ્રથમ અધ્યક્ષ: ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠી 
  •           પ્રેમાનંદ સાહિત્ય સભા:
  • સ્થાપના: 1916 – વડોદરા સાહિત્ય સભા
  • 1944 – પ્રેમાનંદ સાહિત્ય સભા
  • સ્થળ: વડોદરા
  • પુરસ્કાર: દર 2 વર્ષે ‘પ્રેમાનંદ ચંદ્રક’ આપવામાં આવે છે.               
  •            નર્મદ સાહિત્ય સભા:
  • સ્થાપના: 1923 – ગુજરાત સાહિત્ય મંડળ,
  • 1939 – નર્મદ સાહિત્ય સભા
  • સ્થળ: સુરત
  • પુરસ્કાર: દર 5 વર્ષે આ સંસ્થા દ્વારા ‘નર્મદ સુવર્ણ ચંદ્રક એનાયત કરવામાં આવે છે.
  • 1940 થી નર્મદ સુવર્ણ ચંદ્રક આપવામાં આવે છે. 
  •            ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી:
  • સ્થાપના: 1982
  • સ્થળ: ગાંધીનગર
  • સંચાલક: ગુજરાત સરકાર
  • પ્રકાશન: શબ્દસૃષ્ટિ
  • ગૌરવ એવોર્ડ આપવામાં આવે છે.
  • આ સંસ્થા દ્વારા સસ્તા દરે પુસ્તકો વિતરણ કરવામાં આવે છે અને ગામડામાં મોબાઇલ લાઇબ્રેરી દ્વારા સાહિત્યપ્રેમીઓ સુધી પહોંચાડવામાં આવે છે.
  • 2016માં રમણભાઈ નીલકંઠ પુરસ્કાર અને સાહિત્યરત્ન પુરસ્કાર આપવાનું શરૂ કર્યું 
  •          બુદ્વિવર્ધક સભા:
  • સ્થાપના: 1851
  • સ્થાપક: નર્મદ અને તેના મિત્રોએ સ્થાપી હતી.
  •          ફાર્બસ ગુજરાતી સભા:
  • સ્થાપના: 1854
  • સ્થળ: મુંબઇ
  • સ્થાપક: ફાર્બસ સાહેબની સ્મૃતિમાં મનસુખરામ સૂર્યરામ ત્રિપાઠીના પ્રયાસોથી સ્થપાઇ
  •           ગુજરાત સંશોધન મંડળ:
  • સ્થળ: મુંબઇ
  • સ્થાપક: પોપટલાલ ગો. શાહે સ્થાપના કરી હતી.
  •          જ્ઞાન પ્રસારક સભા:
  • સ્થાપક: એલફિન્સ્ટન કોલેજના પ્રાધ્યાપક પેટન અને દાદાભાઇ નવરોઝી તથા અન્ય યુવાનોએ સ્થાપી હતી.
  •               સાહિત્ય સંસંદ:
  • સ્થળ: મુંબઇ
  • સ્થાપક: કનૈયાલાલ માણેકલાલ મુનશીએ સ્થાપના કરી.
  •             ભારતીય વિદ્યાભવન:
  • સ્થળ: મુંબઇ
  • સ્થાપક: કનૈયાલાલ માણેકલાલ મુનશીએ સ્થાપના કરી.
  • પ્રકાશન: નવનીત સમર્પણ
  •                 કોનું શું વખણાય છે :
  • નરસિંહ મહેતા ‌- પ્રભાતિયા
  • મીરાંબાઇ – પદો
  • દામોદર ખુશાલદાસ બોટાદકર – રાસ
  • કવિ ધીરો – કાફી
  • ભોજા ભગત ‌- ચાબખા
  • ન્હાનાલાલ – ડૉલનશૈલી, ઊર્મિકાવ્ય
  • અખો – છપ્પા
  • શામળ – છપ્પા તેમજ પદ્યવાર્તા
  • બળવંતરાય . ઠાકોર – સોનેટ
  • વલ્લભ ભટ્ટ – ગરબા
  • દયારામ – ગરબી
  • કવિ કાન્ત [મ.ર. ભટ્ટ] – ખંડ કાવ્ય
  • કલાપી [સુ.ત.ગોહિલ] – ખંડ કાવ્ય [કેકારો]
  • પ્રેમાનંદ – આખ્યાન
  • ભાલણ – આખ્યાનનાં પિતા
  • ઝવેરચંદ મેઘાણી – લોકસાહિત્ય
  • ધૂમકેતુ – નવલિકા [ટૂંકીવાર્તા]
  • ગિજુભાઇ બધેકા – બાળ સાહિત્ય
  • નર્મદ – ગુજરાતી ગદ્યના પિતા
  • જ્યોતીન્દ્ર દવે – હાસ્ય સાહિત્ય
  • પિંગળશી ગઢવી – લોકવાર્તા
  • કાકા સાહેબ કાલેલકર [દત્તાત્રેય .બા.ધર્માધિકારી] – નિબંધો, પદ્ય નાટક
  • ગુણવંતરાય આચાર્ય – દરિયાઈ નવલકથા
  • અમૃત ઘાયલ – ગઝલ
  • નરસિંહરાવ દિવેટિયા – એકાંકી
  • અસાઇત ઠાકર – ભવાઈ
  • મહાદેવભાઇ દેસાઈ – ડાયરી સાહિત્ય
  • .મા.મુનશી – ઐતિહાસિક નવલકથા
  • મોહન પટેલ – લઘુકથા